ADLIMTURKLER

2003-11-27T14:05:00.000-08:00

ميرزه جبار عسکرزاده(باغچه‌بان)-(Mirzə Cabbar Əskərzadə(Bağçaban
اؤلومونون ۳۷ينجی ايل دؤنومو مناسبتی ايله
چؤگور وئبلاگيندان

ايران‌دا بيرينجی اوشاقلار باغچاسی و بيرينجی کارلار و لاللار مکتبلرينين قوروجوسو، ايلک اوشاق کتابلاری مؤلف، ناشر و رساملاريندن بيری اولان ميرزه جبار عسکرزاده(باغچه‌بان) شمسی ۱۲۶۴ينجی ايلده ايروان‌دا آنادان اولدو.
ايروان شهرينين مسجدلرينده تحصيله باشلادی. ۱۵ ياشيندا يوخسوللوق اوزوندن تحصيلی بوراخماغا مجبور قاليب، آتاسينين مسلکی اولان قنادليق و معمارليغا مشغول اولدو.
۱۲۸۴ونجو ايلده مذهبی چاتيشمالار اوزوندن دوستاغا(زندان) آليندی. حبسده "ملا نهيب" و "ملا باشی" هفته‌ليک درگيلرينی يايدی. درگيلرين يازيلارينی اؤزو يازيب رسملرينی ده اؤزو چکردی. درگيلری دوستاقدان ديشارييا گؤندرن ايسه اونون زنجيرداشی و حبس يولداشی ايدی.
دوستاقدان قورتولدوقدان سونرا حياتينی انسانليق و باريشا حصر ائتدی. اوشاقلار و خانيملارين تعليم-تربيه‌سينه چوخ اهميت وئرن ميرزه جبار عصرينين شرطلری و خطرلرينه باخماياراق قيزلارا ائوده درس وئرردی. اونون ايلک اثرلری اوشاقلار اوچون يازديغی "قيزيللی ياپراق" و "بايرامچيليق" آدلی منظوم کتابلار اولموشدور. ميرزه جبار عسکرزاده‌نين بو ايکی اثر ۱۲۹۰ينجی ايلده "عاجز" تخلصو ايله ايروان‌دا ياييلدی.
همان ايلده معروف ملا نصرالدين درگيسينده سياسی-ساتيريک(فکاهی، طنز) يازيلار و شعرلر يازماغا باشلادی. ۱۲۹۱ينجی ايلده ايروان‌دا "لک‌لک" [ايروان، 1914، هفته‌ليک مضحکه‌لی مجموعه. ناشرلر و مديرلر: م. مير فتح‌الله‌اوف، عسکرزاده(عاجز)]* هفته‌ليگينی چيخاردی.
بيرينجی دونيا ساواشينين باشلانماسی ايله، ائرمنيلرين روسلار و اروپاليلارين تحريک و حمايه‌سی ايله مسلمان خالقا سالديريب خالقی قتل عام ائتمه‌سی اوزوندن تورکيه‌يه گئتمگه مجبور قالدی. تورکيه‌نين ايغديرIğdır شهرينده اؤنجه تحويلدار و سونرا والی(فرماندار) اولدو.
ير مدت سونرا قوزئی آذربايجانا دؤندو و ايروان ولايتينين نوراشين شهرينده بير مکتب قوردو. آمّا گرگينليکلر اوزوندن بو ايشی دوام ائده‌بيلمدی. گرگينليک و چاتيشمالارين شدتلنمه‌سی ايله ۱۲۹۸ينجی ايلده عايله‌سی ايله بيرليکده ايرانا کؤچدو.
آذربايجانين مرند شهرينين احمديه مکتبينده بيرينجی صنف(کلاس) معلمی اولاراق ايشه باشلادی. ايراندا يازديغی بيرينجی اثری "خرخر" آدی ايله يازيب اؤگرنجيلری(شاگردلری) اوچون اجرا ائتديگی بير تئاتر اولموشدور.
۱۲۹۹ونجو ايلده قازانديغی شهرتدن دولايی، آذربايجان معارف رئيسی دعوتی ايله تبريزه گئديب يئنی اصول و اؤزونون ابداع ائتديگی يئنی يوللارلا تعليم-تربيه ساحه‌سينده چاليشماسينا دوام ائتدی. اوجمله‌دن بؤيوک ياشداکی تورکلره فارس ديلينی اؤگرتمک اوچون "الفبای آسان(آسان الفبا)‌" کتابينی حاضرلادی. موسيقی ايله تانيش اولان حيات يولداشی و امکداشی صفيه خانيم مير‌بابايی‌نين يارديمی ايله قيزلارا مخصوص صنفلرده درس وئرمکده ده باشاريلار قازاندی. بو دورده "جمعيت حمايت معلمين" و "جمعيت تئاتر"ی قوروب، "حيات معلمين" و " ائرکک خالا قيزی" آدلاری آلتيندا تنقيدی نمايشنامه‌لر يازدی.
شمسی ۱۲۹۸ينجی ايلدن اعتباراً مسيحی ميسيونرلر و دينی آزليقلارين تهران‌دا اوشاق باغچالارينی قورماغا باشلاديقلاری معلومدور. اؤنجه ۱۳۰۳ونجو ايلده تبريزين انجمن کوچه‌سينده ايرانين بيرينجی اوشاقلار باغچاسينی قوروب، اؤزو اوچون باغچه‌بان‌ آدينی سئچدی. شمسی ۱۳۰۵ونجو ايلده چئشيدلی مخالفتلره سينه گره‌رک اوشاقلار باغچاسينين يانيندا يئرلشن معروف انجمن عمارتينده ايرانين بيرينجی کارلار و لاللار مکتبينی قوران اولدو.
پارلاق خدمتلرينه رغماً ۱۳۰۶ينجی ایلده تبريزی ترک ائتمگه مجبور اولوب فارس ولايتی معارف رئيسينين دعوتی ايله شيرازا گئتدی. شيرازدا پداگوژی، ادبيات و تئاتر فعاليتلرينی دوام ائتدی.
۱۳۱۱ده تهرانا گليب ۱۳۱۲ده "دبستان کرو لالها"نی قوروب عمرونون سونونا دک اوشاقلار و کار و لاللار تعليم-تربيه‌سی اوغروندا چاليشمالاری کناريندا، ادبيات، اينجه صنعت و تئاتر ساحه‌لرينده چاليشدی.
تئاتر، شعر و اوشاق ناغيل و حکايه‌لری موضوعلاريندا ۹ جلد فارسجا اثری نشر ائديلميشدير. پداگوژی و کار و لاللار تعليم-تربيه‌سينه داير ايسه ۱۳ اثری نشر ائديلميشدير.
تورکجه اثرلری ۱۲ جلددير. او جمله‌دن "رباعيات آذری خيام" آدی ايله ياييلان خيام رباعيلرينين تورکجه ترجمه‌سی. ۱۳۳۷ده باسيلان "باغچه‌بان رباعيلری(رباعيات باغچه‌بان)" اونون حيات فلسفه‌سی و دوشونجه طرزينی افاده ائدير.
۱۳۴۵ين آذر آيينين ۴ونده تهراندا ياشارکن دونياسينی دگيشميشدير. مزاری شهر ری‌ده ابن بابويه مزارليغيندادير. الله رحمت ائله‌سين. رحمتليک باغچه‌بانين شهريارين حيدر باباسينا يازديغی نظيره‌دن پارچالار:
عليکم‌السلام شهريار آغا!
چوخداندی قاچميشدين بيزدن اوزاغا
آياق باسمازدين بيزيم قوناغا
جوانليق دوريندن بو چاغادان(؟)
سن هئچ بيزدن ياد ائتمزدين

نه اولدو آی اوغول سن بيردن بيره
اونوتدوغون ائلی سالدين خاطره؟
چاغلايان سولارا، اسن يئللره
بو قوجا حيدره ائيله‌دين سلام؟
لطفون آرتيق اولسون عليک‌السلام

نه قدر دادلی ايميش سنين بو ديلين
ائشيدن کيمی بو سسينی ائلين
قوجا، جوان، اوشاق، قيز گلين
سنی دينله‌مگه قاچديلار چؤله
آنام قوربان اولسون بو شيرين ديله

فارس قيزلار آزديرميشدی عملين؟
کی فارسجايدی بوتون شعرين غزلين؟
حيدربابا يوردوندا بير گؤزلين
عشقينه بير قلم قويمازدين بئله
فارسيجا يازماقدان دويمازدين بئله

تهران گؤزللری يولونو کج ائتدی
کؤنلونو آپاريب سنی گيج ائتدی
دئه گؤروم يا فلک سنله لج ائتدی
دؤنگه وارميش دؤنوم وارميش بيلمه‌دين
آيريليق اؤلوم وارميش بيلمه‌دين

ايندی بيزی تازه گليب تاپيرسان
کؤنلوموزه کؤزلر قويوب ياخيرسان
حسرت ايله کئچنلره باخيرسان
گؤرورسن کی سولار آخيب گئديرميش
دوغولان قوجاليب اؤلوب ايتيرميش

چوخدا وئرمه، سيخينتی اؤز گؤنلونه
مهربان‌دير هر آتا اؤز اوغلونا
قاييتميسان ايندی کی سن يولونا
بويور گلين گؤز اوستونده يئرين وار
ائلين سنی سئوينج ايله قارشيلار

سلام ائيلر بوتون ائليميز سنه
باغچاميز، باغيميز، گولوموز سنه
اوزون مدت سوسان ديليميز سنه
دی گؤرک دئمه‌لی داها نه‌يين وار؟
افسوس کی سن گئج ديل آچدين شهريار

کيچيک اوشاق تزه ديله گلنده
آيری بير دادليليق اولار ديلينده
لذتی وار آغلاياندا گولنده
ايندي کي ديل آچدين سوسما، آغلا، گول
يامان سؤيله ياخشی سؤيله داغلا گول

Qaynaqlar:
*Azərbaycan Dövri Mətbuatı. 1850-1990. Biblioqrafiya. -Bakı. AzərNəşr, 1993. - 258 səh. Tərtib edən: Solmaz Rüstəmova - Tohidi. Tarix Elmləri Namizədi. Redaktor: Tağı Şahin. Tarix Elmləri Doktoru, Professor.
http://www.danulduzu.20m.com/7ciSayi/YQ_Cabbarbaxchaban.htm
http://www.tabrizcity.info/tabriz_info/history.htm
http://www.iranculture.org/research/edupol/countries.php?c=iran&s=3-1
http://www.schoolnet.ir/~cbc/farsihtml/Farsi-v1n10.htm#N36
http://www.chlhistory.org/pages/galleryj5.htm
http://www.hamshahri.org/hamnews/1376/760905/shahr29.htm
http://www.hamshahri.org/hamnews/1382/820904/news/akhar.htm
http://www.ourtabriz.com/azarbaijan/calture/shoara/baghcheban.htm

2003-10-15T09:44:00.001-07:00

سؤزوموز:

خالق اؤز اؤولادينى يييه له نير! خالق آيدينلارينا٫ آيدينلار خالقلا بولوشمالىدير!

تاكنون علاوه بر سايت آقاى نگاهى-يولداش و وئبلاگ ويواعبادى كه در نوشته پيشين ام ذكر شده اند٫ برخى ديگر از شخصيتها و روشنفكران ترك ايرانى و نهادهاى فرهنگى آذربايجانى و تركمنى به استقبال و گراميداشت خانم عبادى پرداخته اند (البته با تاسف بسيار همه بدون ذكر مليت ترك وى و منسوبيت آذربايجانىاش). از جمله كاپيتان تيم ملى ايران على دايى٫ نمايندگان آذربايجان در مجلس خانم شهربانو امانى (اورميه) و آقاى ولىالله آذروش (اردبيل)٫ سايت تريبونئت٫ انجمن ادبى ساهر٫ سايت تركمن صحرا٫ ابراهيم نبوى ٫ رضا براهنى ٫ جعفر پناهى ٫ و...

جعفر پناهى (ميانه) جايزه هوگو طلايى را به خانم شيرين عبادى اهدا كرد

جعفر پناهى آلتين هوگو جاييزه سينى خانيم شيرين عيبادىيه آرماغان ائتدى:

طلای سرخ» جعفر پناهی جایزه «هوگو طلایی» جشنواره شیکاگو را از آن خود کرد. جعفر پناهی سینماگر برجسته این جایزه را به خانم شیرین عبادی اهدا کرد. متن نامه جعفر پناهی به خانم شیرین عبادی:

خانم شیرین عبادی عزیز خبر دریافت جایزه صلح نوبل توسط شما با پایان سرخوردگی و ناامیدی در راه رسیدن به آزادی و دمکراسی است، که مطمئنا تاثیر آن را در آینده نزدیک شاهد خواهیم بود. مایلم جایزه «هوگو طلایی» جشنواره شیکاگو که دیروز به فیلم «طلای سرخ» اهدا شد را با کمال افتخار به بانوی مدافع حقوق انسانی در کشورم تقدیم کنم.

با احترام – جعفر پناهی

استقبال على دائى (اردبيل) از خانم شيرين عبادى در فرودگاه

على دايى خانيم شيرين عيبادىنى قارشيلاماق اوچون اوچاق آلانيندا:

شيرين عبادی در ميان استقبال پر شور هزاران تن از مردمی که به استقبال او آمده اند وارد تهران شده است. شماری از کارگردانان سرشناس و علی دائی کاپيتان محبوب تيم ملی فوتبال ايران از جمله کسانی هستند که در اين مراسم شرکت می کنند.

شهربانو امانى (اورميه) -آذربايجان ميللت وكيلى-اورمو (نماينده مردم آذربايجان-اورميه):

شهربانو امانی از شيرين عبادي در فرودگاه مهرآباد استقبال کرد. وى گفت: اميدوارم كسانى كه مواضع او را تاييد نمىكردند٫ اكنون در مواضع خود تجديد نظر نمايند. اين رويداد سبب سرافرازى روشنفكران ايران است.

اوميد ائديره م اونو تاييد ائتمه ينلر٫ ايندى اؤز مووقئعييتلرينى گؤزدن گئچيردرلر. بو حاديثه ايرانلى آيدينلار اوچون بير غورور قايناغىدير.

رضا براهنی (تبريز): تاريخ، شيرين عبادي و نوبل صلح

تاريخ٫ شيرين عيبادى و باريش نوبئلى

تاريخ ايران ورق تازه اي خورد. تا حال چنين ورقي نخورده بود. با يك رأي زني بر تارك اين تاريخ ايستاد. آن فشاري كه اين همه قرن بر زن ايراني، بويژه در اين قريب به ربع قرن اخير وارد آمده بود ـ با آن همه وهن و تحقير مذكر، با آن نيمه آدم شمردنها و پشت ديوار و پرده نگه داشتنها، و زبون و ضعيفه شمردنها و گريستنهاي طولاني در سرسراهاي دادگستري، و با آن همه پوزخند و پوزبند زدنها ـ در يك لحظه ي درخشان برداشته شد تا چهره ي زن اين بار تلألو واقعي خود را به رؤيت جهان بسپارد. ناگهان جهان عيد تازه اي پيدا كرد. در جايي بايد آن همه ستم بر زن ايراني پاسخي درخور ميگرفت كه به رغم شكوه و نرماي بي پايانش، به راستي دندانشكن نيز بود. اين يك جايزه ي نوبل ساده نبود. كدام جايزه نوبلي اين همه شادي و سرور در جهانيان پديدار كرده است؟ انگار به جادويي ايدز و سرطان با هم مداوا شده اند. انگار دختران بيگناهي كه به ثمنِ بخس به فروش رفته بودند، انگار دوشيزگاني كه به جرم داشتن يك ورق پاره سياسي بايد پيش از اعدام به تسخير جنسي جلاد نيز تن در ميدادند، انگار زناني كه مدام به رغم هزار توسري به تمكين دعوت ميشدند، انگار كودكاني كه در يكي از ثروتمندترين كشورها، به سوي تكدي و فحشا و خودفروشي رانده شده بودند، همگي از زندانها، بازداشتگاهها، و بالاي دارها، و از زير تل سنگسارها، به سوي زندگي و تنفس رها و آزاد برگشتند؛ انگار زخم هاي تن و روان زهرا كاظمي و زهرا كاظميهاي ديگر التيام يافت و همه بلند شدند، در يك قيام درخشان، و در اين قله رفيع صف بستند؛ انگار بخت واقعي اين بار درِ زندان زن ايراني را زد، و آن هم به دست خود زن ايراني، به دست زني فروتن؛ با چهرهاي دلنشين، شاد و شادي بخش؛ و مدام در حال پيكار؛ پيكاري كه در آن كوچكترين شائبهي به رخ كشيدن و تظاهر نبود؛ به دست شيرين عبادي. چنان وجدآور است كه آدم ميخواهد به همه تبريك بگويد، هم به دوست، هم به دشمن. انگار مردگانِ بالاي جرثقيل، دوباره به سوي زندگي و زمين بازگشتند. عطش وهن و تحقير را چشمهاي زلال و خنك فرو نشاند. انگار محمد مختاري و محمدجعفر پوينده دوباره به جمع مشورتي كانون نويسندگان برگشتند؛ و همه دوباره به جلسه آمدند تا بر سر كلمات متن 134 در منزل شيرين عبادي، منزل سيمين بهبهاني، منزل هوشنگ گلشيري، منزل غفار حسيني و آن منازل ديگر چك و چانه بزنند. انگار همه باز متن مينويسيم، و از آن ظلمت دوباره نقبي به سوي نور ميزنيم. آري به مردگان و به زندگان تبريك بگوييم.

در اين دوي ماراتوني كه ايراني از هر نژاد و قوم و قبيله و زبان و جنسيت و سن و خرد و كلان به سوي آزادي در پيش گرفته است، دوي ماراتوني كه در آن هزاران و هزاران كشته و مرده و زخمي بر جاي مانده اند و هنوز هم غيرت جوانه ها و جوانها و زنها و مردها آن را به پيش ميراند، ناگهان يك لحظه بسيار بزرگ براي همگان پيش آمده است. جايزه نوبل صلح به زني داده شده است كه پيوسته خود را دونده اين دوي ماراتون ديده است. به او فقط تبريك نگوييم. او را بر شانه هفتاد ميليون ايراني بنشانيم و دوباره راه بيفتيم.

2003-10-15T09:44:00.000-07:00

شهرستانهاى آذربايجانى استان همدان

يك- شيرين عبادى: ارمغانى ديگر از خلق ترك ايران به مبارزه آزاديخواهى٫ به فرهنگ مدارا و بشردوستى

سؤزوموز

بانوى ترك ايرانى مبارز حقوق بشر٫ مدافع حقوق زنان٫ كودكان٫دگرانديشان و مخالفان سياسى٫ خانم شيرين عبادى برنده جايزه نوبل شده است. همانگونه كه خود ايشان اعلام نمود اين جايزه به همه آنهايی تعلق دارد که در داخل و خارج از کشور ايران ، برای آزادی، دموکراسی، صلح و حقوق بشر تلاش کرده اند. بيگمان كه اين حادثه تاريخى باعث شعف و افتخار تمام آزادىخواهان٫ انسان دوستان٫ مبارزان راه حقوق بشر و البته كه زنان همه كشورهاست. نيز اين انتخاب مطمئنا به مبارزه در راه گسترش دمكراسى٫ تضمين آينده اى انسانى و حقوق اوليه بشر مخصوصا در خاورميانه٫ جهان اسلام و ايران شتاب بسيار خواهد بخشيد و به پيشبرد و اعتلاى آن كمك خواهد نمود. اين اولين بار است كه يك زن ايرانى موفق به دريافت چنين جايزه معتبر و افتخار آميز جهانى مىگردد٫ نيز نخستين بار است كه يك ترك (آذرى) و آذربايجانى صاحب اين عنوان جهانى شده است. گفتنى است در حاليكه بسيارى از شخصيتها و نهادهاى ايراني غير ترك و غير آذربايجانى و جهانيان از چپ و راست به مناسبت اين رويداد تاريخى بيانيه ها صادر نموده اند٫ اين بانوى نستوه ترك آذربايجانى و رخداد سترگ٫ تاكنون مورد عنايت نهادهاى مدنى آذربايجانى و شخصيتهاى ترك ايرانى قرار نگرفته است. (به استثناى نوشته كوتاهى از آقاى نگاهى كه در آن غير مستقيم به ترك بودن ايشان اشاره اى گرديده و نيز وئبلاگى كه به پاس ايشان گشوده شده است). به هر تقدير به سبب رويداد فرخنده و تاريخى اعطاى جايزه صلح نوبل به خانم عبادى و مطرح شدن استان و تركهاى همدان در رسانه ها اطلاعات مختصرى در باره نواحى ترك نشين و آذربايجانى اين استان داده شده است.

---------------------------------

استان همدان: بخش آذربايجانى٫ بخش غيرآذربايجانى

استان همدان به وسعت 19493 كيلومتر مربع در شمال غربى ايران واقع شده و شامل 8 شهرستان، 21 شهر ، 20 بخش، 71 دهستان و 1120 روستاست . اين استان از شمال به استانهاى آذربايجانى زنجان و قزوين، از مشرق به نواحى ترك نشين استان مركزي٫ از مغرب به استانهاي كرمانشاه و كردستان و از جنوب به استان لرستان محدود مي شود . استان همدان مانند ديگر نقاط آذربايجان و در نتيجه وجود كوههاي مرتفع، رودخانه ها و چشمه سارهاي فراوان و پرآب و پستي و بلنديهاي زياد، داراي زمستانهاي سرد و تابستانهاي معتدل است. ريزش نسبتا كافي برف و باران سبب پيشرفت كشاورزي و دامپروري اين استان گرديده است. رودخانه هاي مهم استان عبارتند از: قيزيل اؤزه ن (به فارسى سيمينه رود)، قوري چاي، خرم آباد و گاماسياب. جمعيت استان همدان 1677957 نفر مىباشد (2.79 درصد جمعيت كل كشور٫ 48.3 درصد در نقاط شهري و 51.7 درصد در نقاط روستايي). (براى مشاهده نقشه مناطق آذربايجانى استانهاى همدان٫ مركزى٫ قم٫ كرمانشاهان و كردستان در ابعاد بزرگ اصلى به روى آن كليك كنيد).

استان امروزى همدان در آغاز سلطنت خاندان قاجار در تركيب ايالت آذربايجان٫ يكى از ايالات چهارگانه اين دولت تركى-آذربايجانى بود. پس از آن تاريخ و مخصوصا پس از سالهاى 1906-1907 در نتيجه دگرگونيهاى انجام يافته در تقسيمات كشورى و جرح و تعديل مداوم حدود و ثغور آذربايجان به سالهاى1906 1937٫ 1945٫ ٫ 1976 و در نهايت 1996 و 1998 استان همدان از بدنه اصلى آذربايجان جدا شده حتى در دوران محمدرضا پهلوى مدتى ضميمه كردستان نيز گرديد. انتزاع مناطق ترك نشين همدان و استانهاى مجاور از ايالت آذربايجان هم يكپارچكى ارضى اين ايالت را متزلزل نموده و هم كوششى موفقيت آميز در تجزيه مليت ترك (آذرى) بوده است. با تاسييس حكومت ملى آذربايجان (ح.م.آ.) به سالهاى 1324-1325 ٫ توده ترك استان همدان امروزى به شكلى فعال به اين جنبش ملى پيوسته و در اين راستا نيروهاى مسلح ترك بومى از همان اولين روزها كنترل راهها و جاده هاى استان را به دست گرفته اند. (استاندارى تبريز از موضع ناسيونالسم افراطى فارسى در اين باره چنين مىنويسد: سيد جعفر پيشه ورى يكى از همدستان خوب توده و بزور قشون روس وكيل دوره چهاردهم شده بود و مجلس وكالت او را رد كرد و اصلا ايرانى بودن او نيز مشكوك بود. او به همراهى گروه اوباش و اراذل علم كمونيسم را به نام دمكرات آذربايجان بلند كردند و آنها را مسلح كرده و از تبريز و همدان و قزوين گرفته چه ظلم ها و شرارتها كه نكردند). حكومت ملى آذربايجان به درستى آذربايجان را ناحيه به هم پيوسته ترك نشين شمال غرب ايران از بندر انزلى٫ قزوين و همدان تا نواحى مجاور اراك مىدانست و بر اين مبنا به عنوان مثال بر اصل جدايى ناپذيرى خمسه و زنجان از آذربايجان تاكيد مىنمود. با اينهمه مىتوان گفت كه در موضوع نواحى ترك نشين و آذربايجانى استانهاى امروزى همدان و مشخصا مركزى٫ تهران و مناطق مجاور به هم پيوسته ترك نشين در استانهاى امروزى كردستان٫ كرمانشاهان و قم صراحت٫ دقت٫ روشنگرى و اهتمام كافى و لازم نشان داده نشده است. آثار مخرب اهمال در تعريف مليت ترك (جايگزين كردن آن با ملت آذربايجان) و ابهام در تعريف حدود آذربايجان از سوى گذشتگان ما بىشك در تجزيه ملى مليت ترك در ايران و همچنين تجزيه ارضى آذربايجان كه امروز شاهد هر دوى آنهاييم بىتاثير نبوده است.

بنا به آنسيكلوپدى اسلام در سالهاى 1931 و 1934 بخش بسيار بزرگى از جمعيت شهر 60000 نفره همدان را تركها تشكيل مىداده اند. اينها كنترل بازار و تجارت اين شهر و كل استان را در دست داشته اند. در همين سالها كردها٫ كارمندان مهاجر فارس و گروه 1500-2000 نفرى يهوديان ديگر گروههاى ملى اين شهر بوده اند. پس از هفتاد سال امروز نزديك به 70% از خاك استان همدان ترك نشين٫ تركزبان و جزيى از ناحيه ترك نشين پيوسته شمال غرب كشور يعنى آذربايجان است. بخش آذربايجانى اين استان (70%) مركب از همه روستاها و دهات واقع شده در منطقه شمال٫ غرب٫ شرق و مركز استان به لحاظ ملى و زبانى كمابيش همگن است. در بخش غير آذربايجانى (30%) استان تنوع ملى حاكم بوده و زبانهاى لرى٫ لكى٫ كردى٫ تركى و فارسى محلى رايج مىباشند. با اينهمه در جنوب همدان نيز تا پيرامون ملاير٫ نهاوند٫ تويسركان٫ اليگودرز روستاهاى بيشمار ترك وجود دارد. در حال حاضر برخى از شهرهاى ناحيه آذربايجانى استان همدان دو زبانه اند. اهالى فارسىگوى اين شهرها عمدتا تركهاى فارس زبان شده ( فارسىگويان ترك تبار) سده اخير مىباشند. در بخش جنوبى غيرآذربايجانى استان نيز بسيارى از شهرها مانند ملاير و تويسركان دوزبانه اند. خود شهر همدان در طول يكصدسال گذشته در اثر سياستهاى مخرب فارسسازى و فارسگردانى مبدل به شهرى دوزبانه شده است ( برخى از محله هاى اين شهر هنوز ترك نشين مىباشند) . نيز در شمال٫ شرق٫ جنوب و بويژه غرب پيرامون شهر همدان به طرف شهرستان اسدآباد تمام روستاها ترك نشين اند. همچنين سرا٫ كرجان و اطراف آن همه از طرف تركان مسكون بوده٫ منطقه درگزين نيز تماما ترك نشين است. به عبارت ديگر همدان -كه خود شهرى دوزبانه است- مانند جزيره اى در ميان ناحيه ترك نشين شمال غرب كشور٫ يعنى تماما در داخل آذربايجان ائتنيك قرار دارد.

شهرستانهاى آذربايجانى استان همدان (نواحى شمالى٫ مركزى٫ غربى و شرقى٫ 70% سطح استان)

(بنا به داده هاى طرح جمع آورى و ضبط گويشهاى مختلف روستاهاى سراسر كشور كه از سوى جهاد سازندگى و در 216 روستاى استان همدان نيز اجرا شده است و نيز ماخذ وزارت كشور 1377)

شهرستان رزن: همه اهالى به تركي سخن مىگويند. اين شهرستان به همراه شهرستان كبودرآهنگ به لحاظ زبانى و ملى همگنترين شهرستان استان همدان مىباشد.
شهرستان كاورنگ (به فارسى كبودرآهنگ): مردم شهرستان كبودرآهنگ به زبان تركي و عده بسيار كمي هم به زبان فارسي و احتمالا كردى صحبت مي كنند. اين شهرستان به همراه شهرستان رزن به لحاظ زبانى و ملى همگنترين شهرستانهاى استان همدان مىباشد.
شهرستان همدان: در روستاها همه به تركي و در بعضى مراكز شهري آن به تركى و فارسي سخن مىگويند.
شهرستان بهار: زبان عموم مردم تركي است. عده قليلي از روستائيان همجوار با شهرستان ها و استان كردستان به زبانهاى لري و كردي سخن مىگويند.
شهرستان اسدآباد: زبان اكثريت مردم تركى است. شمار اندكى به زبانهاى كردى و لرى سخن مىگويند.

1- شهرستان رزن: مساحت 2729 كيلومتر مربع٫ با 130 آبادى داراى سكنه: 3 شهر (دمق٫ قروه درجزين-غير از قروه استان كردستان است ٫ رزن)٫ 3 بخش (سردرود٫ قروه درجزين٫ مركزى)٫ 7 دهستان. داراي 123790 نفر جعميت مي باشد ( 4/7 درصد جمعيت استان). شهرستان رزن در دشتي هموار با زمينهاي حاصلخيز و مناظر طبيعي در مسير جاده اصلي همدان به تهران و در 81 كيلو متري شمال همدان قرار گرفته. رزن در سال 1368 از بخش به شهر و از سال 1373 به شهرستان ارتقاء يافته و در آن فرمانداري مستقر شده است. اين شهرستان از ناحيه شمال به استان آذربايجانى زنجان٫ از شمال غربي به استان آذربايجانى قزوين٫ از جنوب به شهرستان آذربايجانى همدان٫ از مشرق به نواحى آذربايجانى استان مركزي و از مغرب به شهرستان آذربايجانى كبودر آهنگ محدود مي باشد. در شمال شرقي اين شهرستان رشته كوه خرقان قرار گرفته است. اين شهرستان داراي آب و هواي خشك و سرد است. همه اهالى شهرستان به زبان تركي سخن ميگويند. اين شهرستان همراه با آوج استان آذربايجانى همسايه قزوين مركز زلزله اخير در ايران بود.

2- شهرستان كاورنگ (به فارسى كبودرآهنگ): مساحت 3816 كيلومتر مربع٫ با 131 آبادى داراى سكنه: 1 شهر (كبودرآهنگ)٫ 3 بخش (شيرين سو ٫ گل تپه٫ مركزي)٫ 10 دهستان. در 52 كيلومتري شمال غربي استان همدان قرار دارد. از طرف شمال به شهرستان خدابنده (‌در استان آذربايجانى زنجان)٫ از مغرب با مناطق ترك نشين بيجار و قروه (در استان كردستان)٫ از سمت مشرق با شهرستان آذربايجانى رزن و از جنوب با شهرستان آذربايجانى همدان همسايه مىباشد. اين شهرستان به صورت دشت وسيعي است كه بعد از همدان از نظر وسعت دومين شهرستان استان است. كوههاي بقاطي٫ قره داغ٫ قلي آباد٫ ساري قيه و سوباشي از ارتفاعات عمده اين شهرستان به حساب مىآيند. آب و هواي شهرستان عموما" سرد و خشك است و نسبت به آب و هواي ساير شهرستانهاي استان در تابستان گرمترين نقطه و در زمستان سردترين نقطه استان مىباشد. نام اصلى اين شهرستان در زبان تركى كاورنگ٫ گؤي رنگ مىباشد. اكثريت جمعيت اين شهرستان را جمعيت روستايي تشكيل ميدهد. مردم شهرستان كبودرآهنگ به زبان تركي و عده بسيار كمي هم به زبان فارسي و كردى صحبت مي كنند.

3- شهرستان همدان: مساحت 4118 كيلومتر مربع٫ با 177 آبادى داراى سكنه: 5 شهر (همدان٫ قهاوند٫ فامنين٫ مريانج٫ جورقان)٫ 3 بخش (شرا٫ فامنين٫ مركزى)٫ 12 دهستان. شهرستان همدان ، از شمال به شهرستان هاي آذربايجانى رزن و كبودرآهنگ ، از شرق به مناطق آذربايجانى استان مركزي٫ از غرب به شهرستان آذربايجانى بهار ، از جنوب به تويسركان و ملاير محدود مي شود . شهرستان همدان محل خروج رود قره چاي مىباشد. اين شهرستان داراي 563466 نفر جمعيت مىباشد. همدان از شهرهاي نادر ايران است كه داراي نقشه از پيش طراحي شده (توسط يك مهندس آلماني به نام كارل فريش) است. اين شهر در زمستانها داراي هواي بسيار سردي است. متوسط روزهاي يخبندان در طول سال 129 روز ميباشد. در روستاها همه به زبان تركي و در برخى مراكز شهرى به تركى و فارسي سخن مىگويند. شهر همدان خود دو زبانه است.

4- شهرستان بهار: مساحت 1334 كيلومتر مربع٫ با 70 آبادى داراى سكنه: 3 شهر (بهار٫ لالجين٫ صالح ‌آباد)٫ 3 بخش ( لالجين٫ صالح ‌آباد٫ مركزي)٫ 6 دهستان. در سال 1373 از بخش هاي تابع همدان جدا و به شهرستان تبديل گرديد. شهرستان بهار در شمال غرب همدان واقع شده و از شمال به شهرستان كبودر آهنگ٫ از شرق به همدان٫ از جنوب به شهرستانهاي همدان و تويسركان و از غرب به اسد آباد و قروه كردستان محدود ميگردد (7 درصد وسعت استان). داراي 127635 نفر جمعيت است (6/7 درصد جمعيت استان). داراي آب و هواي خشك مىباشد. زبان عموم مردم تركي است. عده قليلي از روستائيان همجوار با شهرستان ها و استان كردستان به زبانهاى لري و كردي سخن مىگويند.

5- شهرستان اسدآباد: مساحت 1195 كيلومتر مربع٫ با 101 آبادى داراى سكنه: 1 شهر (اسدآباد)٫ 1 بخش (مركزي)٫ 6 دهستان. شهرستان اسد آباد در غرب استان همدان واقع شده و از شمال به قسمتي از استان كردستان٫ از جنوب و غرب به قسمتي از استان كرمانشاه٫ از شرق به شهرستان آذربايجانى بهار و از سمت جنوب شرقي به شهرستان تويسركان محدود مي شود. داراي آب و هواي نيمه سرد است. جمعيت اين شهرستان 110077 نفر است ( 6/6 درصد جمعيت استان). زبان اكثريت مردم تركى است. شمار اندكى به زبانهاى كردى و لرى سخن مىگويند. تاسيسات ارتباطات ماهواره اى ايران در اين شهر آذربايجانى قرار دارد.

شهرستانهاى فارسستانى-لكستانى استان همدان (ناحيه جنوبى استان٫ 30% سطح استان) :

شهرستان ملاير: با جمعيت قابل ملاحظه ترك٫ حتى ادعا مىشود كه قريب به نصف اهالى ترك مىباشند. بخشهاى كوچكى از اين شهرستان جزء آذربايجان است. به همراه شهرستان تويسركان به لحاظ زبانى و ملى ناهمگنترين شهرستان استان همدان مىباشد.
شهرستان تويسركان: با اقليت قابل ملاحظه ترك. بخشهاى كوچكى از اين شهرستان جزء آذربايجان است. به همراه شهرستان ملاير به لحاظ زبانى و ملى ناهمگنترين شهرستان استان همدان مىباشد.
شهرستان نهاوند: داراى اقليت كوچك ترك.

1- شهرستان ملاير: نام سابق آن دولت آباد است. بزرگترين شهرستان استان پس از همدان. با مساحت 3210 كيلومتر مربع٫ با 221 آبادى داراى سكنه: 3 شهر (ازندريان٫ سامن٫ ملاير)٫ 3 بخش (جوكار٫ سامن٫ مركزي)٫ 15 دهستان. از شمال به همدان٫ از شرق به اراك٫ از جنوب به بروجرد و از طرف غرب به شهرهاي تويسركان و نهاوند محدود شده است. زبانهاى رايج در اين شهرستان لري٫ كردي٫ لكى٫ تركى و فارسي ( با لهجه لري و لكى) مىباشد. جمعيت آن 297062 نفر است كه اكثريت آنها در روستاها زندگي مي كنند و به كشاورزي اشتغال دارند. گفته مىشود قريب به نصف اهالى شهرستان ترك مىباشند. شهر ملاير در دوره دولت تركى –آذربايجانى قاجار ايجاد شده است.

2- شهرستان تويسركان: نام سابق آن رودلار است. مساحت 1556 كيلومتر مربع٫ با 111 آبادى داراى سكنه: 2 شهر (تويسركان٫ سركان)٫ 2 بخش (قلقل رود ٫ مركزي)٫ 7 دهستان. شهرستان تويسركان از شمال به شهرستانهاي آذربايجانى همدان و اسد آباد و قسمت كمي هم به شهرستان بهار ، از مشرق به شهرستان ملاير ، از مغرب به شهرستان كنگاور و از جنوب به شهرستان نهاوند محدود مي باشد. زبانهاى رايج در شهرستان فارسي٫ كردي٫ لري (تعدادي از روستاهاي مجاور به استان كرمانشاه و شهرستان نهاوند) و تركى است. داراي 118954 نفر جمعيت است.

3- شهرستان نهاوند: مساحت 1535 كيلومتر مربع٫ با 181 آبادى داراى سكنه: 2 شهر (نهاوند ٫ فيروزان)٫ 3 بخش (سردرود٫ قروه درجزين٫ مركزى)٫ 7 دهستان. در جنوب استان همدان واقع شده است. شهرستان نهاوند با جمعيتي بالغ بر 184160 نفر ( 1375) از شمال به تويسركان٫ از جنوب به شهرهاي الشتر و نور آباد ( استان لرستان )٫ از شرق به ملاير و بروجرد و از غرب به گنكاور و صحنه و استان كرمانشاه محدود شده است . داراي جمعيتي معادل 65164 نفر مىاشد. نهاوند يكى از مناطق اسكان مهم اقوام غير ايرانى و غير تركى باستان در كشور است.

گئرچه يه هو!!!

2003-09-26T06:33:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: رضا دقتى

Reza has captured the beauty and turmoil of the Middle and Far East for such magazines as Newsweek, Time, Geo, and NATIONAL GEOGRAPHIC.

He was born Reza Deghati in Tabriz, Iran, in 1952. (He never used his last name professionally, because his dissident activities made him a target for the authorities.) At 14 he began to teach himself the principles of photography. He later studied architecture at the University of Tehran.

From 1971 to 1978 he photographed rural society and architecture in his homeland. The Iranian revolution shifted his focus from the countryside, and he covered the conflict for the French Press Agency.

His work for the French Press Agency attracted the attention of Newsweek, for whom he became a correspondent in Iran from 1978 to 1981. He then became a Middle East correspondent for Time from 1983 to 1988. From 1989 to 1990 he served as a consultant to the United Nations humanitarian program in Afghanistan.

Reza’s first full coverage for NATIONAL GEOGRAPHIC magazine was “Cairo: Clamorous Heart of Egypt,” published in April 1993. Since then he has photographed “Turkey Struggles for Balance” (May 1994), “Xinjiang” (March 1996), “The Silk Road’s Lost World” (March 1996), “Pilgrimage to China’s Buddhist Caves” (April 1996), “The Imperiled Nile Delta” (January 1997), and “The Rise and Fall of the Caspian Sea” (May 1999). [You can purchase these issues in our store.]

Reza has contributed to a number of books, is a regular correspondent for BBC Persian and Radio France Internationale Persian, and has taught at such schools as the École d’Art in Paris and Georgetown University in Washington, D.C. He makes his home in Paris.

مشاهير تركهاى ايران: رضا دقتى

Reza Deghati is a very successful and prolific Iranian photographer, currently residing in Paris. Reza's pictures are widely distributed in more than 50 countries around the world. See the March and April 1996 issues of National Geographic Magazine for some of his recent photographs from Xinjiang in China. Check the end of this page for a few of Reza's famous photographs. Here is the biography and some background on Reza Deghati:

Biography :

1952 Born July 26, in Tabriz, Iran.
1968 Teaches himself the priciples of photography
1970 High School graduate, concentation in sciences.
Begins physics studies at the University of Tabriz.
1971/77 Architecture studies at the University of Tehran.
Begins to photoghaph the rural society and architecture in Iran.
1978 Works for Agence France Press during the revolution
1979 Gives up architexture in favor of photography
1978/81 Newsweek correspondent in Iran
1983/88 Time Magazine's middle East correspondent
1989/90 Consultant to the United Nations humanitarian program in Afghanistan
1989/95 Reports fof Unicef
1990/95 Reports for National Geographic Magazine

Main Publications:

Germany - Ster, Geo, Nieuwe revu, Bunte, Zeit Magazine, Der Spiegel
Switzerland - Le Nouvel Illustre
France - Paris-Match, Geo, Le Nouvel Observateur, Figaro Magazine,
L'Express, Le Monde.....
United Kingdom - THe Observer, The Sunday Times Magazine, The Independent
Spain - El Pais
Italy - Infinito, Oggi, Isole, Epoca, L'Espresso, Corriere della Sera, Airone
USA - Newseweek, Times, Magazine, Life, National Geographic Magazine

Individual Exhibtions

1979 Iran, moderna Art Museum, Teharn.
1981 Iranian Kurdish, La Mutualite, Paris.
1984 Kurdistan, Opening exhibit at the Kurd Institute, Paris.

Group Exhibits:

1983 Lebanon, Athens
1983 Lebenon, London
1983 World Press Photo, Amsterdam
1984 Iran/Iranian Kurdistan, FNAC, Paaris. Travelling exhibition in Europe
1986 South Africa, FNAC, Paris Traveling exhibition in Europe.
1986 World Press photo, Amsterdam
1987 Afghanistan, ICP, New York
1988 Iran, Cahiers d'exil, FIAP, Paris
1988 Photojounalism, Centre Georges Pompidou,
1988 Pakistan as seen by Iranian photographers, Karachi Press Club.
1988 50 European photographers, Greece
1991 France, county o exile, FNAC, Paris
1993 Central Asian Republics: Tadjikistan, FNAC, Paris 5th Havana
1994 Republica Islamica Del Iran: Viva La Muerte, 5th Havana Biennical, Cuba
1994 Cairo, Les Allumees, Nantes
1995 Turkey, 7th annual photojounalism festival, Perpignan.

Prizes:

1983 World Press "News Feature Series" (2nd Prize)
1986 World Press "News Feature Series" (2nd Prize)

Biographical Articles:

1983 Photo Reporter, November Paris
1983 Focus: Kabul
1985 Liberation newspaper, February 14, Paris
1989 Photomagazine, June, Paris
1992 The Independent Magazine, No. 221, Reza by Neil Jordan, U.K.

Books:

1983 Paix en Galilee, Beyrouth, Les Editions de Minuit, Paris
1984 Frieden fur Galilaa, Beirut, Buntbuch, Hambourg
1985 A day in the life of Canada
1986 Bayan Ki, Project 28 Days, Hong Kong A day in the life of America
1987 Paris Pekin Paris, les editions d'art phoebus, Rouen
1989 Het oog van de oerlog, amsterdam Trois jours en France, Nathan, Paris
1991 Atlas du Monde Arabe, Bordas, Paris
1992 Around the world, Imax, Paris
1995 Les chants brules, Benteli, Berne

Television and Radio: Reza is a regular correspondent for BBC Persian, RFI (Radio France Int'l) Persian. He has been interviewed by France Onter (1993) and participated in the Cercle de Minuit, cultural television program in France. During the 7th photojournalism festival of Perpignan in 1995, Reza was interviewed by France Culture, as well as by Paris Premiere and Farance 3 Provence.

Teaching Experience: Reza has given courses and workshops on photojounalism in various European and American Universities:

Ecole Nationale del la Photograhie (Arles):
Instructor in Reporting, 1987, 1988.
Rencontres Internationales de la Photographie (Arles):
Instructor for Photojournalism workshops, 1987, 1993.
Ecole d'Art, MJM, Paris:
Instructor for Reporting, 1989.
Ecole M121 - Careers in Photo, Montreuil:
Reporting insturctor since the founding in 1990
Geprgetown University, Washington, D.C. :
Photojournalism Lectures in 1991, 1993, 1995.
CFJP ( Center for the professional training of journalists):
Instructor for designing and executing reporting for journalists already in possession of a press card, since 1990.
Istanbul Fines Arts University (Turkey):
Lecture on photojournalism, November 1993.
Doctors Without Borders ( Medecins Sans Frontieres)
Lecture on Rwanda and Burundi in 1994.
Unesco:
Lecture on south Africa in 1985.
Amnesty International:
Lecture on south Africa in 1986.

2003-09-20T15:31:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: افضل يزدان پناه

به ياد افضل، شاگرد غــريب دکتر زيبــاکـلام

پايان نامه ناتمام

“سنگ قبرش بزرگ است و بر روی آن اشعار ترکی که خود افضل سروده نوشته اند.”

تهيه از: محرمعلی عرفانی
نشريه پيک آذر زنجان-آذربايجان، شماره 15، تير 1381شمسی

دکتر صادق زيباکلام کتاب گفتن يا نگفتن خود را(که برخی از گفتگوهای سياسی اش را در آن جمع نموده است) اينگونه آغاز می کند: "تقديم به شاگرد عزيز و دلبندم افضل يزدان پناه؛ که غريب زيست و غريب پرکشيد." دکتر زيباکلام در قسمت مصاحبه ها مطلب را با «کی رفته ای ز دل که تمنا کنم تو را» ادامه می دهد. اين مطلب به دليل استقبال کم نظيری که از آن شده، برای علاقمندان تهيه شد که اميد می رود مورد توجه خوانندگان قرار گيرد.

برگرفته از کتاب گفتمان دکتر زيباکلام، استاد دانشگاه تهران

هنوز هر بار که وارد کريدورهای دانشکده می شوم و از پله های قديمی که از زمان رضاشاه تا به حال خم به ابرو نياورده اند بالا می روم بی اختيار حس می کنم که افضل را دو مرتبه می بينم. احساس می کنم عنقريب افضل با پاهای نيمه فلجش در حالی که دو دستی طارمی ها را گرفته و دارد به سختی پايين می آيد با من سينه به سينه خواهدشد. نمی دانم در چشمان اين جوان ترک که از روستاهای کوچکی بين بناب و مراغه می آمد چه بود که هنوز هر وقت به او ونحوه مرگش می انديشم ترسی جانکاه با آميزه ای از نااميدی و خشمی فروخورده از نظام آموزشی دانشگاهی مان سراپای وجودم را می گيرد. جزء ورودی های سال 72 بود. انصافاً که چه وروديهای بودند. هرکدام آيتی از هوش و ذکاوت و شاهکاری از استعداد و درخشانترين استعدادهای اطراف و اکناف کشور، از کرمان، تبريز، بندر انزلی، اصفهان و ... و بالاتر از همه از روستاهایی بين مراغه و بناب، همانجا که افضل در سال 52 متولد شده بود و همانجا هم در يک روز گرفته تابستان 79، خون گرمش بر روی آسفالت داغ کنار روستايشان ريخته شد. هميشه خدا در دانشکده با کت و شلوار بود. در سال 71 ديپلمش را می گيرد و همان سال در رشته پزشکی قبول می شود. اما دلش همواره پيش علوم انسانی بود. در همان نيمه های راه ترم اول، عطای پزشکی را به لقايش می بخشد و سال بعد مجدداً در آزمون شرکت نمود و وارد دانشکده حقوق و علوم سياسی دانشگاه تهران شد... بعدها فهميدم که در بچگی فلج اطفال می گيرد و به همين خاطر راه رفتن برايش عذاب اليم بود. هميشه در نخستين جلسه کلاس با يکايک دانشجويان آشنا می شوم. از محل تولد و زندگيشان می پرسم. نوبت به افضل که رسيد گفت از نزديکيهای مراغه می آيد. گفتم چه جالب. می دانی مراغه يک جايگاه مهم در تاريخ معاصر ايران داشته است؟ گفت نه. گفتم پس تو چی می دونی؟ مراغه محل تولد اصلاحات ارضی بود. نام مراغه يکی دو سال، شب و روز در راديو و تلويزيون و مطبوعات بود. نام مراغه يادآور سالهای 41 و 42، يادآور حسن ارسنجانی، دکتر علی امينی و اصلاحات ارضی است. پرسيد، استاد چرا مراغه؟ گفتم اين را تو به عنوان تحقيق پاسخ بده.

چون سرکلاس نشسته بود، متوجه مشکل پاهايش نشدم. آنچه که توجهم را جلب نمود، گيرايی و برقی از هوش و استعداد بود که در چشمان درشت و زيبايش به چشم می خورد. چشمانی جذاب و نافذ که به ندرت بر روی هر بيننده ای تاثير نمی گذارد... کمتر به ياد دارم که قبلاً دانشجويی می داشتم که نامش افضل بوده باشد. جلسه سوم-چهارم که بعد از کلاس در دفتر نشسته بودم و پيپم را چاق کرده بودم، سر و کله افضل پيداشد. روبرويم نشست و گفت اجازه دارم سؤال کنم؟ با سر جواب مثبت دادم و سؤالش را مطرح کرد. بهش گفتم خوب بود اين سؤال را سر کلاس مطرح می کردی. سرش را پايين انداخت و هيچ نگفت. آن داستان يک مرتبه ديگر تکرار شد. انصافاً آن سؤال هم خوب بود. اين بار ديگر با لحنی حاکی از خطاب و عتاب بهش گفتم که، افضل تو چرا سر کلاس صحبت نمی کنی و پرسشهايت را آنجا مطرح نمی کنی؟ مثل لبو سرخ شد. چشمان جذاب و مردانه اش را پايين انداخت. از بخت بد افضل آن روز خلق و خوی من تعريفی نداشت. دلم گرفته بود. افضل را رهايش نکردم. با تحکم و مثل يک آموزگار بداخلاق کلاس اول ابتدايی سرش هوار کشيدم که چرا جواب نميدی. چرا سر کلاس حرف نمی زنی، نمی پرسی و ازت که سؤال می کنم به جای پاسخ دادن موزائيکهای کف کلاس را می شمری؟ حرف بزن. افضل بالاخره حرف زد. با صدايی حزن انگيز و لرزان وشکسته گفت: "بچه ها به لهجه ام می خندند؛ حتی يکی از اساتيد به مسخره هم گفت صد رحمت به فارسی حرف زدن پيشه وری!".

برخلاف تصور خيلی از آدمها، کلاسهای علوم سياسی تهران خيلی هم يکنواخت، سرد و بی روح نيست. اتفاقاً بعضی وقتها چيزهايی توی اين کلاسهای بزرگ، با سقفعای بلند و مملو از دوده، سياهی و آشغال اتفاق می افتد که اگر نويسنده توانايی پيداشود از آنها می تواند دستمايه يک نوشته معرکه را بيرون بکشد. گاهی وقتها اساتيد و دانشجويان، سطح اين قبله اميد ميليونها جوان پشت کنکوری را که صعود بر اين قله رفيع برايشان غايت و نهايت است آنقدر پايين می آورند که آدم برای يک لحظه فکر می کند، اين جمع در حقيقت تشکيل شده از کوپن فروشی های ميدان انقلاب که برای ناهار يا استراحت آنجا جمع شده اند. چه کسی می تواند باور کند در جايی که سرشير علوم انسانی مملکت جمع شده، به لهجه يک دانشجوی شهرستانی که فارسی را به زحمت و با لهجه غليظ ترکی يا کردی صحبت می کند بخندد؟ ولی افضل راست می گفت. و اين بار اول نبود که من با اين مساله روبرو شده بودم. هميشه به اين تيپ دانشجويان می گفتم که آنها به خودشان می خندند، اتفاقاً لهجه شما خيلی هم شيرين است، اصلاً زبان اصيل ايران همين لهجه شماست و از اين قبيل حرفهای ساده لوحانه. اما آن روز خيلی بهم برخورده بود که به افضل خنديده بودند. منتهی بيشتر از همه از دست خود افضل عصبانی بودم. گفتم، افضل ببين، همه شماها يک اصل و نسبی لااقل داريد. مثلاً تبريز، سنندج، رشت، همدان، زاهدان و شيراز، دويست سال پيش هم برای خودش جايی بوده. فرهنگ و تمدنی داشته، ولی ميشه به من بگی تهران دويست سال پيش کجا بوده، چی چی بوده؟ من بهت مي گم تهران چی بود؛ يک ده کور بوده که تا قبل از اينکه آقامحمدخان آن را پايتخت کند، نه در هيچ نقشه ای بوده و نه هيچ نامی از آن نزد مورخی، تذکره نويسی و يا در سفرنامه ای بوده. يک تبريزی و يک سنندجی و شيرازی می تواند بگويد من کی هستم، تاريخم چيست، از کجا آمده ام و کی بوده ام. اما تهرانی ها چه؟ اين را يک نفر که پدر و مادرش از جايی به تهران مهاجرت کرده اند و خودش در تهران متولد شده به تو نمی گويد. اينها را کسی به تو می گويد که مادرش مال بازارچه نايب السلطنه، پدرش مال محله «خانی آباد» و خودش وسط «بازارچه آب» متولد شده. يعنی قديمی ترين محلات تهران. ولی واقعيت آن است که ما نه ستارخان داشتيم نه باقرخان، نه حيدرخان عمواوغلی، نه شيخ محمد خيابانی، نه ثقة الاسلام و نه شهريار. شماها صد سال پيش يونجه خورديد اما مقاومت کرديد و تسليم استبداد و محمد علی شاه نشده و مشروطه را مجدداً به همه ايران بازگردانيديد (منظور مشروطيت دوم).

و باز شماها در بهمن 56 زمانی که آدمها توی دلشان هم هراس داشتند که از گل بالاتر به رژيم شاه بگويند قيام کرديد و تبريز را عملاً چند ساعتی گرفتيد. کی به کی بايد بخندد؟ شماها که باز تهران يعنی مرکز ثقل اقتصاد کشور را قبضه کرده ايد. هر بازاری که سرش به تنش می ارزد ترک است، صاحبان منازل و مغازه های دو نبش، سوپرمارکت ها، خواربار فروشی ها، در هيچ کجای تهران پيدا نمی شوند که مال ترک ها نباشند. رستورانها، کافه ها، پيتزاپزي ها، چلوکبابی ها، ساندويچی ها و ... همه ترک هستند. مصالح فروشی ها، لوازم يدکی فروشی ها، پيچ و مهره فروشی ها يکی پس از ديگری ترک هستند. آذریها بدون شليک يک گلوله تهران را نه تنها گرفتند بلکه خوردند. نوش جانتان! چون عرضه داريد و پشتکار. اما ما تهرانی ها چی؟ هيچ چی؟ برو دم ميدان انقلاب ببين همه مسافر کشی ها، کوپن فروشی ها و آسمان جل ها همه بچه های تهرانند. برو راه آهن ببين مسافرکش ها، برای شوش، بهشت زهرا، پل سيمان، ميدان خراسان و انقلاب داد می زنند همه لهجه های دِبش تهرونی دارند! نه يک کرمانی، نه يک اصفهانی، نه يک ترک و کرد و نه يک رشتی ميانشان نمی بينی! شما ترک ها بازار اقتصاد تهران را قبضه کرده ايد، بچه های تهران هم خطوط مسافرکشی های تهران را قبضه کرده اند. بلند پروازترين بچه های تهران سر از گاوداری و خوک دونی در ژاپن درآورده اند و آنجا عمله شده اند که تازه مدتی است آنجا هم ديگر راهمان نمی دهند.

درخلال حرفهايم چند تا ديگر از دانشجويان هم آمده بودند و با من کار داشتند، همانجا ايستاده بودند و آنها هم گوش می کردند؛ اتفاقاً يکی دو تا از آنها دختر بودند و بچه تهران؛ از آن تيپ هايی که آدم فکر می کند مال ناف واشنگتن، پاريس يا لندن هستند! ديگر يادم نمی آيد چه گفتم، فقط می دانم ساکت که شدم هيچ کدامشان نماندند و بدون آنکه حرفی بزنند رفتند.

---------------

آن حرفها حداقل فايده ای که داشت افضل را به من نزديکتر کرد. افضل پر از سؤال بود، پر از ابهام بود. و پر از سرگشتگی. يک روز افضل تا سر چهارراه فاطمی با من آمد و گفت" «استاد! من به عمرم اين قدر پياده نرفته بودم»! آشکارا درد می کشيد؛ او می گفت: «استاد شما همه آنچه را که در دبيرستان به ما آموخته بودند، برده ايد زير سؤال. عصاره آنچه که ما در دبيرستان از تاريخ ايران ياد گرفته بوديم آن بود که هر مشکل و بدبختی که در مملکت ما اتفاق افتاده، خارجی ها کرده اند. شما درست عکس اين را می گوييد و به ما نشان می دهيد که هر بدبختی که به سر ما آمده، نهايتاً ريشه در عملکرد خود ما ايرانی ها داشته و اساساً خارجی ها کاره ای نبوده اند و ما دچار يک جور توهم و ماليخوليا در مورد خارجی ها هستيم. مشکل ديگری که شما برای ما ايجاد کرده ايد آن است که خيلی از شخصيت هايی را که به ما آموخته بودند پست، پليد، خائن، وابسته، مزدور و خراب هستند، شما به نوعی تبرئه می کنيد. و در عوض خيلی از خوبها را با مشکل برايمان مواجه ساخته ايد. بالاخره اين وسواسها بايستی به حرف شما گوش کنيم يا به حرف وزارت آموزش و پرورش، صدا و سيما و به حرف تاريخ رسمی». بحثمان از آنجا شروع شد که گفتم به حرف هيچکداممان، بلکه بايد به عقلتان رجوع کنيد. خودتان فکر کنيد، تجزيه و تحليل کنيد. استدلال و تحليل مرا بچينيد کنار همديگر و مال ديگر را همين طور. ببينيد کدام منطقی تر است و کدام بيشتر به دلتان می نشيند. حرف ديگرم به افضل آن بود که دانشگاه اساساً يعنی همين. دانشگاه يعنی جايی که نظم فکری و باورهای قبلی انسان را بر هم بريزد و يعنی جايی که برای آدم سؤال مطرح می کند، پرسش بوجود می آورد و استاد يعنی کسی که بتواند در شما سؤال ايجاد کند و بتواند آموزه های قبلی را با شک و ترديد روبرو سازد. استادی که نتواند در شاگردش سؤال ايجاد کند برای لای جرز خوب است!

افضل می گفت می خواهم بدانم "هستی" چيست؟ چقدر باهاش بحث کردم که به دنبال فلسفه نرود. بهش گفتم بيا و اين حرف مارکس را قبول کن که «مهم شناخت هستی و جهان نيست، بلکه مهم آن است که چگونه آن را تغيير دهيم». بالاخره راضيش کردم که در علوم سياسی بماند. کمی علاقمند کرده بودم به سير تحولات سياسی در ايران. هر بار که دنبالم لنگ می زد و از اين طرف دانشکده به آن طرف می آمد، احساس می کردم يک "شاگرد" بالاخره برای خودم پيدا کرده ام. انصافاً که استعداد داشت. بعد از ليسانس در دانشکده خودمان فوق ليسانس قبول شد. شروع فوق ليسانسش مصادف با تحولات دوم خرداد بود؛ او برای نخستين بار به مسائل ايران علاقمند شده بود. چند بار پرسيد: «حالا استاد شما فکر می کنيد واقعاً خاتمی بتونه کاری بکند؟» هميشه از زير پاسخ به اين سؤال شانه خالی می کردم. يک روز به طعنه بهم گفت فرض کنيد منم تلويزيون و دکتر لاريجانی هستم بهم جواب بدهيد، خيلی بهم برخورد. چون يک موی افضل را به صد تا تلويزيون نمی دادم. با خنده بهش گفتم: «خراب شه اين دانشکده که بعد از 5 سال تحصيل علوم سياسی هنوز نتوانسته به تو ياد بدهد که اونی که می تونه کاری بکند، خاتمی نيست بلکه تو هستی و نه خاتمی. اونهايی که نشسته اند خاتمی برايشان کاری بکند تا آخر هم نشسته خواهند ماند و به قول برشت "در انتظار گردو" خواهند ماند».

مدتی رفت تو نخ ترجمه آثار غربی. انصافاً خوب بود. برای آدمی که به عمرش هرگز پای به کلاس انگليسی کيش، تافل، و "قانون زبان" نگذارده بود. خيلی خوب انگليسی می فهميد. با آن لهجه غليظ ترکی اش وقتی انگليسی می خواند، غوغا می شد. بالاخره رايش را زدم و نگذاشتم برود دنبال ترجمه. بهش می گفتم افضل، تو اگر می رفتی سوربون، آکسفورد، هاروارد و منچستر، يک کسی می شدی. من می خواهم که تو فکر کنی و از خودت نظر بدهی، از خودت انديشه، ايده و فرضيه بدهی. نمی خواهم فقط هنرت اين باشد که صرفاً بگويی ديگران چه گفته اند. کار بهتر و بنيادی تر که ما در اين 60 و 70 سال که دانشگاه داشته ايم کمترين عرضه و توان انجام آن را داشته ايم توليد فکر و انديشه و نقد و نظر و تجزيه و تحليل از جانب خودمان بوده است. اين کاری است که تو و امثال تو رسالت انجام آن را داريد.

اين فقط من نبودم که که شيفته افضل و آن همه استعداد و قدرت درک و تحليلش شده بودم؛ اساتيد ديگر هم به تعبيری او را کشف کرده و شناخته بودند. خيلی دلم می خواست که او مرا به عنوان استاد راهنمای پايان نامه اش انتخاب می کرد. او در بعد از ظهر 24 دی ماه 77 آمده بود که پيرامون نامه اش با من صحبت کند. درست مثل دختر يا زنی که مدتها در انتظار پيشنهاد ازدواج و خواستگاری مرد مورد نظرش به سر برده باشد! او به معرفت و لوطی گری بچه های تهرون اشاره می کرد. او گفت که در پايان نامه می خواهد راجع به ايران کار کند و می خواهد که سوژه را من انتخاب کنم، البته با شناختی که از او داشتم گفتم راجع به "آزادی" کار کن. کمی براش طعنه زدم و گفتم افضل ناراحت نمی شوی، شرح شاخ و شانه کشيدنهايت را سر کلاس شنيده ام. او گفت: «آدم طبيعتاً وقتی استادی را می بيند که منظماً و هميشه به مستخدمهای دانشکده سلام می کند، آن وقت بايد خيلی احمق باشد که از تمسخرهای چنين استادی برنجد».

گفتم پايان نامه اين باشد که در درک نخبگان سياسی علماء، صاحب نظران و رهبران سياسی، نويسندگان و روشنفکران را از مقوله های آزادی در مقاطع مختلف مورد مقايسه قرار بده و ببين مثلاً يک روشنفکر، يک عالم دين، يک آزادی خواه در عصر مشروطه چه تصوری و درکی از آزادی داشته و امروز چه تصوری دارد و آيا ادراکات بخش های مختلف نخبگان فکری و سياسی جامعه از آزادی يکسان است يا نه؟ و بعد اينها را در مقاطع مختلف مقايسه کن. ببين که چه عواملی باعث می شود تا برداشت يک روشنفکر يا رهبر دينی از برداشت و درک يک روشنفکر دينی ديگر متفاوت باشد و همچنين اگر معلوم شود که درک ما نسبت به مقوله آزادی نسبی و به مرور زمان در حال تغيير است، اسباب و علل بوجود آمدن اين تغيير کدامها هستند. او می گفت گروه ممکن است موضوع را نپذيرند. چنين عنوان پايان نامه ای در چنين دانشکده ای با چنين دانشجويی برايم يک افتخار بزرگ علمی بود. من به فکر کار و استخدام او بودم. او نظر مرا در مورد دکترا در ايران می دانست. به او گفتم دکترا در ايران يک دروغ بزرگ است! اگر واقعاً می خواهی درس بخوانی و چيزی ياد بگيری حتماً برو خارج. اما اگر هدفت گرفتن مدرک است تا ياد گرفتن و علم و آگاهی، خيلی خوب بمان در ايران و دکترايت را بگير.

می خواستم برايش يک کار تحقيقاتی توی يک بنيادی، نهادی و دستگاهی جور کنم. باورم نمی شد که عرضه ندارم برای افضل يک کاری پيدا کنم! خيلی گشتم، خيلی زياد؛ اما افضل نه وابستگی داشت و نه عضو نهاد يا تشکيلاتی بود، وضعيت فلج بودن پاهايش هم مزيد بر علت می شد. افضل با هوش و ذکاوتی که داشت، متوجه شده بود و خودش به تکاپوی يافتن کار افتاد. او در امتحان مميزی وزارت دارايی قبول شده و به عنوان کمک مميز در دارايی تبريز مشغول به کار شده بود. وقتی اين را شنيدم، بی اختيار به ياد «آری چنين بود برادر» شريعتی افتادم.

----------------

روايت انسانها، موجودات، جوامع، فرهنگها، تمدنهايی که نفرين شده هستند و همواره بايستی بدبخت و درمانده بمانند. من کاری به مسايل سياسی ندارم، اما جامعه ای که در آن "افضل" برود و کمک مميز دارايی تبريز بشود به نحو حزن انگيز و احمقانه ای اولويتهايش را گم کرده بود. جامعه ای که بهترين، بهترين هايش را و نخبه ترين استعدادهايش را بعد از آنکه از ميان يک ميليون و چند صد هزار نفر انتخاب می کند و او را پنج شش سال تربيت کرده و با درجه فوق ليسانس رهايش می کند که برود کمک مميز دارايی بشود، چه جور می خواهد ژاپن، فرانسه، آلمان، ايتاليا بشود؟ آيا هيچ شانسی دارد که حتی در حد ترکيه، مکزيک يا پاکستان بشود. ما مرده، شما زنده، با اين اولويت ها به پای بنگلادش هم نخواهيم رسيد! فقط ادعا داريم و خالی بنديم. همه جای دنيا يک روالی هست، يک نظم و منطقی هست که افراد خوش فکر، با استعداد و ممتازشان را جذب و جلب می کنند، نمی گذارند هرز بروند و پرپر شوند. حتی توی حبشه و کشور دوست و برادرمان بورکينافاسو هم فکر کنم دانشجويان و فارغ التحصيلان ممتازشان را يک خاکی بر سرشان می کنند و همين جوری رهايشان نمی کنند. احساس کردم اگر يک دفعه يک سمينار، سخنرانی و مصاحبه مسؤولين در خصوص جذب و جلب استعدادهای درخشان، فرار مغزها، توطئه های استکبار جهانی برای جذب متخصصين ايرانی را بشنوم يا الفاظ رکيک می دهم يا هر چه را که همه عمرم خورده ام بر روی پر مدعای خالی بندشان شکوفه می زنم.

افضل را در اواخر فروردين و اوايل ارديبهشت 79 در دم در کلاس درس ديدم. او گفت استاد من شاگرد شما هستم و می مانم در زمانی که شما نيستيد من دنبال کارهايتان را می گيرم. اينکه آخر دنيا نيست. گفتم نه، اتفاقاً آخر دنيا هست، آخرهای دنيا همين جوری شروع ميشن؛ يک نفر را بزرگ می کنی بعد فارغ التحصيل می شود بعد می رود دارايی تبريز، بعد ازدواج می کند و بچه دار می شود و بايستی شبانه روز بدود که زن و بچه اش را تامين کند و بعد هم علی می ماند و حوضش! افضل هميشه اين جوری بود، حالا می توانی بفهمی "ما چگونه ما شديم" و ژاپن چگونه ژاپن.

او قرار بود در تيرماه 79 بيايد برای دفاع پايان نامه. مجوز دفاعش از معاونت آموزشی دانشگاه آمده بود و اساتيد مشاوره و مدعوين هم. من هم برای دفاع وقت گرفته بودم. اما جلسه دفاع هرگز برگزار نشد. يک روز قبل از حرکت به سمت تهران، افضل می آيد به روستای "رش بزرگ" که محل زندگيش بود؛ روستايی بين بناب و مراغه. برای خداحافظی از پدر و مادرش برای حرکت به تهران. حدود ساعت يک و نيم بعد از ظهر سر جاده روستايشان از اتوبوس پياده می شود و اتومبيلی با سرعت به او نزديک می شود و برخورد می کند؛ او مرگش را جلوی چشمانش يک لحظه می بيند. پيکر او به هوا پرتاب می شود و سپس کف آسفالت داغ ولو می شود. من پس از اطلاع يافتن قضيه تصادف از دانشگاه، به ديگر دانشجويان سفارش کردم که مراسم چهلم افضل را به من بگويند. من آدرس "رش بزرگ" را گرفتم. روز چهلمش به اتفاق دو تا از دخترانم از تهران حرکت کرديم و ساعت ده و نيم به حسينيه بزرگ وسط روستای افضل رسيديم. پدرش وقتی مرا ديد با اشک و ناله به ترکی گفت: «افضل جان برای ما بلند نمی شوی، لااقل برای استادت بلند شو. آن استادت که هميشه از او حرف می زدی. از تهران آمده پسرم، پاشو نگاهش کن». بستگانش به زحمت فــارسی حــرف می زدند. قبل از بازگشــت به سر مزارش رفتم. قبر افـــضـل بالای تپه است، جــايی که "رش بزرگ" را می شود قشنگ ديد؛ حتی آدم بيشتر که دقت کند در آن دور دستها می تواند حسن ارسنجانی - علی امينی، مراغه و اصلاحات ارضی را هم ببيند. سنگ قبرش بزرگ است و بر روی آن اشعار ترکی که خود افضل سروده نوشته اند. دلم می خواست من هم يک جمله روی سنگ مزارش اضافه می کردم: "ايـــنجا محل به زير خـــاک رفتن اميد و آرزوهای يک اســتاد است که چند صباحی فکر می کرد گمشده اش و شاگردش را پيدا کرده است".

از او برايم خاطرات تلخ و شيرين و حسرت و نااميدی بر جای مانده. روی قفسه کتابخانه دخترم در دانشکده يک رساله جلد قرمز قرار گرفته که بر روی آن نوشته شده:

"پايان نامه کارشناسی ارشد افضل يزدان پناه"،
عنوان: "انديشه آزادی در گفتمان نخبگان سياسی و رهبران دينی معاصر"
به راهنمايی زيباکلام؛ تيرماه

2003-09-19T07:23:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: محمد اوراز

جئيرانيم ؛ ماراليم؛ هاردا قالدين گلمه دين ؟ قاش قارالدی گلمه دين... (1)
آهوی من ؛ مارال من ؛ کجا ماندی که نيامدی ؛ افق سياه شد و نيامدی ...

ياريم گئديب تك قالميشام
نه گؤزل ايدي ياريم جانيم (2)

آذربايجانين قهرمان داغچي اوغلو، محمد اورازين خاطيره سينه
یاشیل یول " آذربایجان قادینلار داغچی قوروپو"نون بيلديريسى:

" محمد اوراز" ین آناسی دیلی ایله

جئیران بالام ، گؤزل بالام٫ ناز بالام
غم یوردوندا عؤمرو اولان آز بالام
آغلاماغین یادیمدان چیخماز بالام
ایندی ده وار سنه لایلای دئیه رم
عؤمروم بویو اوغول ائی وای دئیه رم

1366- جی ایل " ساوالان " داغینین ذیروه سی ، 17- یاشیندا " محمد اوراز " آدلی بیر گنجین باشچیلیغی ایله " سولدوز (نقده)" گنج داغچی قوروپونون قوناقچیسی اولموشدو . بیز ده ایلک دفعه " تبریز"ین موخابيرات خانیملاریندان تشکیل ائتدیيیمیز " آذربایجان داغچی قادینلار" قوروپو ایله ساوالان ذیروه سینی فتح ائتمیشدیک . آذربایجانین دوغوسوندان بیز ، باتىسیندان ایسه گنج " محمد اوراز " داغچی قوروپو، " سولطان ساوالان " ین قوناغی اولاراق بو داغین ذیروه سینده بیربیریمیزله گؤروشدوک . ائله او گؤروشده بو گنجین ايراده سینه ایناندیم ، و سونرا "محمد اوراز " اوکسیژئن کپسولوندان ایستفاده ائتمه دن هیمالایا داغینین " ائوئرئست " ذیروه سینی فتح ائدن ایلک آذربایجانلی و ایرانلی داغچی قهرمان اولدو !

نهایت ... بو داغچی قهرمان یئنه " هیمالایا " داغینین قوربانی اولدو !

"محمد اوراز "ین فاجيعه لی اؤلومو دونیانین بوتون داغچیلارینی ، خوصوصیله ایرانلی و آذربایجانلیلاری دریندن کدرلندیردی . بیز ، آدی دونیا قهرمانلاری سیراسیندا ابدی یاشایان آذربایجان قهرمانی نین فاجيعه لی اؤلومونو دونیا داغچیلارینا ، وطنداشلاریمیزا ، خوصوصیله قهرمانیمیزین حؤرمتلی عاييله سینه باش ساغلیغی وئره رک سایین " اوراز " عاييله سینه اولو تانریدان درین دؤزوم دیله ییریک .

یاشیل یول " آذربایجان قادینلار داغچی قوروپو" سوروملوسو :

تبریز - عدیله طهماسبی
---------------
به ياد فرزند قهرمان آذربايجان٫ كوهنورد "محمد اوراز"
اعلاميه جمعيت زنان كوهنورد آذربايجان٫ "ياشيل يول" (راه سبز):

از زبان مادر "محمد آراز"

جئیران بالام ، گؤزل بالام٫ ناز بالام
غم یوردوندا عؤمرو اولان آز بالام
آغلاماغین یادیمدان چیخماز بالام
ایندی ده وار سنه لایلای دئیه رم
عؤمروم بویو اوغول ائی وای دئیه رم.

در سال 1366 قله كوه ساوالان (سبلان) پذيراى گروه جوان كوهنوردى سولدوز (نقده) به سرپرستى جوان 17 ساله "محمد اوراز" بود. ما نيز -گروه زنان كوهنورد آذربايجان كه از زنان مخابرات تبريز تشكيل داده بوديم- براى نخستين بار قله ساوالان را فتح مىكرديم. ما از شرق آذربايجان و گروه كوهنوردى محمد اوراز جوان از غرب آن٫ ميهمانان اين كوه٫ در قله ساوالان با همديگر ملاقات مىنموديم. در همان تك ديدار من به اراده محمد آراز ايمان آوردم و بعدها محمد اوراز بدون استفاده از كپسول اكسيژن نخستين فاتح آذربايجانى و ايرانى قله اورست كوه هاى هيماليا شد!

و سرانجام .....اين كوهنورد قهرمان قربانى همان كوه هيماليا گشت!

مرگ فاجعه آميز محمد اوراز همه كوهنوردان بويژه آذربايجانيان و ايرانيان را عميقا متاثر نمود. فوت فاجعه آميز قهرمان آذربايجان را٫ كه نامش در شمار قهرمانان جهان ابدى خواهد زيست٫ به همه كوهنوردان٫ به هم ميهنان٫ و بويژه به خانواده محترم قهرمانمان تسليت
گفته و از خداوند متعال براى عائله گرامىاش صبر جليل آرزو مىكنيم.

مسئول گروه كوهنوردان زن آذربايجان ياشيل يول:
عديله طهماسبى
--------------

1- روزنامه اعتماد به مناسبت درگذشت محمد اوراز- 17 شهريور 1382
2- صادق آقاجانى-رئيس فدراسيون كوهنوردى- در مصاحبه با ايلنا- 17 شهريور 1382
--------------

نوشته هايى به مناسبت فوت محمد اوراز:
محمد اوراز آللاها قاووشدو.... زيروه دن زيروه يه مهرداد تبريزي
محمد اوراز، آذربايجانلي اورست فاتحي آراميزدان گئتدي! نويد آذربايجان

2003-09-15T22:12:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: رضا بیک ایمانوردی
رضا آرتیست در تنگدستی و فراموشی به آخر خط رسید
؛ از رانندگی سفارت آمریکا تا جاده های بی انتهای غرب

اواخر بهار1340 بود و اکیپ تولید فیلم "فریاد نیمه شب" با همراهی "ساموئل خاچیکیان" معروفترین فیلمساز آن زمان با یک شورولت استیشن عازم مکان فیلمبرداری تعیین شده برای آن روز ،بودند که هنگام توقف پشت چراغ راهنمایی چهارراه پهلوی (ولی عصر فعلی)ناگهان با برخورد یک اتومبیل شیک به عقب ماشین خود مواجه می گردند. اتومبیل شیک متعلق به سفارت آمریکا بود و راننده اش جوان زشت رو اما خوش هیکلی بود که سریع پیاده شد و جهت عذر خواهی جلو رفت . جوان ضمن اظهار ارادت به ساموئل خاچیکیان ، خود را رضا آرتیست معرفی کرد و ابراز تمایل نمود که در یکی از فیلم های این کارگردان پرطرفدار به اصطلاح جنایی ساز بازی کند. درآن لحظه شاید حتی ساموئل هم تصور نمی کرد جوانی که با آن شور و حرارت متواضعانه مقابلش ایستاده روزی با نام " رضا بیک ایمانوردی " در سینمای ایران مشهور می شود بطوریکه برای امضای قرارداد بازی در فیلم ها وقت چند ماهه می دهد! خاچیکیان خود در مصاحبه ای با نگارنده درباره آن روز و چگونگی هنرپیشه شدن "بیک ایمانوردی"گفت:" آن جوان من را آقای خاچیک خطاب کرد و به زبان ترکی شروع به حرف زدن کرد که من از همین جسارت او خوشم آمد و دلم نیامد خواهشش را زمین بیندازم و به راننده ام گفتم کارت استودیو را به وی بدهد تا در اولین فرصت در آنجا ملاقاتش کنیم .البته گفتم که فعلا در میانه فیلمبرداری فیلم فریاد نیمه شب هستیم و امکان اینکه او در آن فیلم بازی کند وجود ندارد .ولی بعد به فکرم رسید که برای امتحان هم که شده در یک صحنه کوتاه از او بازی بگیرم." به این ترتیب بیک ایمانوردی به نقش یکی از افراد باند خلافکار ، در حالی که به نشانه همراه داشتن اسلحه دستش را از داخل جیبش بالا گرفته بود ، بدون ادای هیچ دیالوگی تنها چند لحظه در مقابل دوربین فیلم "فریاد نیمه شب" قرار گرفت و نخستین بازی سینمایی خود را انجام داد.

ساموئل از همان چند لحظه بازی به این باور می رسد که رضا آرتیست ، استعدادهایی برای بازیگری دارد که اگر در مسیر صحیح بیفتند می تواند آتیه ای خوش برای وی رقم بزند و از همین رو بیک ایمانوردی را به رخ هنرپیشه های معروف آن زمان که در " فریاد نیمه شب "بازی داشتند ، می کشد. خاچکیان خود آن ماجرا را اینگونه شرح می دهد:" وقتی فیلمبرداری آن صحنه تمام شد ، آرمان و فردین و دیگران در سالن پایین استودیو میثاقیه نشسته بودند. به آنها گفتم این رضا ، زمانی از همه شما پیشی می گیرد . آنها هم حسودیشان شد و رفتند نزد میثاقیه علیه من حرف زدند و باعث شد میان من و میثاقیه شکرآب بشود که سرانجام به حال قهر استودیو را ترک کردم .ولی به آنها گفتم من از خیابان آدم می آورم و هنرپیشه اش می کنم و بدون همه شما فیلم بعدی ام را پرفروشترین فیلم می کنم ."و این تهدید ساموئل به واقعیت می انجامد و فیلم بعدی وی به نام "یک قدم تا مرگ "با عده ای بازیگر آماتور و همان رضا آرتیست به پرفروشترین فیلم سال تبدیل می شود.و همین فرصتی برای بیک ایمانوردی می شود تا در نقشی طولانی تر خود را بشناساند.فیلم دیگر ساموئل یعنی "دلهره "معروفیت رضا بیک ایمانوردی را در نقش های منفی خصوصا با چهره خشن و نه چندان خوش ترکیب افزون می سازد و از همین رو مورد توجه فیلمسازان دیگر واقع می شود و در فیلم های "زمین تلخ "و "طلاق " بازی می کند.

ایفای نقش در فیلم پر هزینه " ضربت " ساخته ای دیگر از ساموئل خاچیکیان ، محبوبیت بیک ایمانوردی را دوچندان می نماید خصوصا با آن صحنه بازی با چاقو میان انگشتان دست و به همین دلیل پیشنهادات بسیاری برای نقش های مشابه دریافت می نماید. متاسفانه بیک ایمانوردی نصایح ساموئل را به گوش نمی گیرد و هنوز در عرصه بازیگری تجربه چندانی نیاموخته ، به مراحل دیگر سینما وارد می شود و با فیلم "ببر رینگ" یکجا و دریک زمان فیلمنامه نویسی و کارگردانی و تهیه کنندگی را هم می آزماید! ساموئل در این مورد می گفت :" به بیک گفتم تو استعداد خوبی در چرخش ابعاد مختلف یک نقش داری و نگذار با کلیشه بازی که خوراک فیلمفارسی سازان است ، خراب شود.ولی او نه تنها به حرف من گوش نکرد بلکه خیلی زود نویسنده و کارگردان و تهیه کننده هم شد در حالی که به زور دو تا دیالوگ را حفظ می کرد!" سینمای فیلمفارسی بستر مناسبی برای پرورش کلیشه ها بود و براساس ذائقه تماشاگر ساده پسند به سهولت افرادی مانند بیک ایمانوردی را جذب خود می کرد.و به زودی رضا بیک ایمانوردی به صورت یکی از سمبل های این سینمای سطحی نگر بدل گردید. ایرج قادری یکی دیگر از سمبل های آن سینما در گفت و گویی با نگارنده در باره موقعیت بیک ایمانوردی می گفت :" بیشتر اوقات رضا در 3فیلم همزمان بازی می کرد ! مثلا صبح تا ظهر در اختیار یک گروه بود و ظهر تا عصر ، گروه دیگر و شب هم برای یک گروه دیگر فیلمبرداری بازی می کرد!! یادم هست در یکی از فیلم هایم صحنه بازی بیک تمام شد و در حال جمع کردن وسائل بودیم که دیدم بیک ایمانوردی رفته بالای درخت ! به او گفتم رضا اون بالا چکار می کنی ؟گفت مشغول بازی درصحنه ای از فیلمی دیگر هستم !!یعنی حتی گروههای فیلمبرداری را برای راحت تر شدن کارش یکجا جمع می کرد."

از همان اوایل دهه 40 بیک ایمانوردی علاوه بر نقش های منفی در نقش های مثبت هم بازی می کند و در یک تیپ ولگرد آسمون جل ملهم از تیپ های مشابه در سینمای هند و ترکیه با دوبله منوچهر اسماعیلی به سبک گویش و لحن پیتر فالک در فیلم "معجزه سیب" ، کلیشه می شود که ضمن حضور در در گیری ها و کتک کاری و بزن بزن و به خاک مالیدن دماغ آدم بدها ، آواز هم می خواند ، رقص هم می کند ، شوخی و مزه پرانی هم دارد. این تیپ برای اولین بار در فیلم "ولگرد قهرمان "در سال 1344 مورد استفاده قرار گرفت و پس از آن حدود 12-13 سال در فیلم های مختلف مانند :"آقا دزده"، "شارلاتان " ، "گدایان تهران "، " چرخ و فلک "، " میلیونرهای گرسنه "، " رضا چلچله " ، " بابا نان داد" و.... تکرار شد تا اینکه حتی تماشاگر عامه پسند را نیز دلزده کرد .همه فیلم های فوق شامل یک موضوع بسیار سانتیمانتال ساده مثل حمایت از یک بچه یا دختر بی پناه که در دام جنایتکاران افتاده بود ، می گردید و مقداری زد و خوردهای غلو آمیز و رقص و آواز و اشک و....و بالاخره هم جناب رضا آرتیست بدون ذره ای آسیب و جراحت تمامی نابکاران را ناکار می کرد!! اگرچه نقش سینمای امثال رضا بیک ایمانوردی را در سطحی سازی و ساده انگاری و بالاخره نزول کیفی سینمای پیش از انقلاب نمی توان کتمان کرد ولی این را هم نباید پنهان کرد که تیپ کمیک وی با آن دوبله خاص حداقل یک دهه در این سینما هواخواه داشت و سالن های سینما را پر کرد .

اما فیلم های او در اواسط دهه 50 دیگر طرفداری میان تماشاگر ایرانی نداشت و سالن های نمایش دهنده فیلم هایش چندان پر نمی شدند و به همین خاطر هم ترجیح داد با همکاری در تاسیس " مشعل فیلم "بیشتر به تهیه کنندگی رو بیاورد و کمتر مقابل دوربین ظاهر شود . بسیاری از همکاران رضا بیک ایمانوردی طبع جوانمردانه وی را در آن سالها به خاطر کمک های مالی اش به دوستانی که به دلائل مختلف در مضیقه مالی قرار گرفته بودند فراموش نمی کنند اگرچه وقتی خود بیک ایمانوردی پس از پیروزی انقلاب دچار مضیقه مالی شد و به اعتیاد روی آورد ، هیچیک از آن دوستان سراغش نرفتند و رضا آرتیست سابق ،چندین سال دکه ای را در کنار یکی از جاده های خارج شهر اداره می کرد .این در حالی بود که وی در اوائل پیروزی انقلاب در دو فیلم "تپه 303 " و " راهی به سوی خدا " هم بازی کرد که هیچکدام اکران نشدند. رضا بیک ایمانوردی چند سال بعد به آمریکا رفت و در آنجا به حرفه سابقش یعنی رانندگی روی آورد ، منتها این بار به جای اتومبیل های شیک سفارت آمریکا ، پشت تریلی و کامیون نشست و به حمل و نقل بار پرداخت و علیرغم سن بالا و بیماری ، ناگزیر به انجام این کار طاقت فرسا پرداخت تا اینکه وضعیت جسمانی اش این توانایی را نیز از وی دریغ کرد و طی سالهای اخیر در شرایط نامناسب مادی ، خانه نشین شد و دوران پایانی عمرش را در عزلت و فراموشی به سر برد . میگویند به دلیل بیماری سرطان به پیشواز مرگ رفته و برخی نیز از بیماری ریوی او سخن می رانند ولی اگر همه اینها هم صحیح باشد به نظر غبطه بر استعدادی که سالها هرز رفت و حسرت ایام به هدر رفته که دیگر حتی مدعیان رفاقت نیز به یاد آن "ولگرد قهرمان " نیفتادند ، آن چنان روحیه رضا آرتیست را ویران ساخته بود که دیگر نیرویی برای ادامه زندگی بیش از 67 سال برایش باقی نگذاشت .

بيک ايمانوردی

رضا بيك ايمانوردی بازيگر و تهيه كننده پيشين سينمای ايران شب يكشنبه در سن 67 سالگی و به دليل عارضه ريوی در آمريكا در گذشت. بيك فعاليت در تئاتر را از 22 سالگی آغاز کرد و در 25 سالگی با بازی در فيلم فرياد نيمه شب وارد عرصه سينما شد و به يکی از پرکارترين بازيگران سينمای ايران مبدل گشت. وی شركت در قريب به 50 فيلم را در كارنامه حرفه ای خود ثبت كرده است. او از سال 1364 ش. و پس از مدتی اقامت در آلمان راهی آمريكا شد و در آنجا اقامت گزيد. وی در آخرين سال های عمر خود به حرفه رانندگی كاميون اشتغال داشت. بيك ايمانوردی از بازيگران مشهور سينماي ايران در قبل از پيروزی انقلاب محسوب می شد كه با وقوع رويدادهای سال 1357 ايران را ترك گفت.

2003-09-07T16:48:00.000-07:00

سؤزوموز

از وئبلاگ افشار

حاجى بكتاش ولى خراسانى٫ آبداللار٫ خوراسان ارنلرى و خويلولار

"حاجى بكتاش ولى نيشابورى" (١٢٧٠-١٢٠٩) داعى باطنى٫ قديس٫ فيلسوف٫ ولى و انسانگراى بزرگ. "حاجى بكتاش" از توركان نيشابور خراسان است و طريقت علوى (غلات شيعه) "بكتاشيه" منتسب به وى بوده و در اطراف شخصيت وى تشكل پيدا كرده است. "خونكار حاجى بكتاش" از نخستين مشوقان و اشاعه دهندگان زبان و ادبيات تركى در آسياى صغير است. به باور تركان علوى (قزلباش و بكتاشى)٫ "حاجى بكتاش ولى" و "شاه اسماعيل ختايى" دو پير-رهبر تركى مىباشند كه در راه تاسيس اتحاد تركان اوغوز غربى مجاهدت نموده اند.
--------------------------------

از جمله برخوردهاى "مولانا جلال الدين رومى" با جريانات آذرى ديدار و تماس وى با "حاجى بكتاش ولى خراسانى" است. "حاجى بكتاش" به احتمال بسيار با "مولانا" در ارتباط بوده و هر دو به يقين از يكديگر خبردار بوده اند. ("حاجى بكتاش" با دو شخصيت تاريخساز ترك آذرى ديگر٫ "اخى ائورن خويى" (متوفى به سال 1260) و "بابا الياس خراسانى" (متوفى در نيمه دوم قرن سيزده ميلادى) نيز در آسياى صغير ملاقات نموده است.) [1] اين هم از ولايت نامه كه شرح حال "حاجى بكتاش" را باز مىگويد و هم از مناقب العارفين كه ترجمه حال "مولانا" را مىدهد به سهولت بدست مى آيد. "مولانا" و "حاجى بكتاش" هر دو خراسانى بوده ("مولانا" از بلخ٫ "حاجى بكتاش" از نيشابور) و هر دو طريقت مولويه و بكتاشيه كه پس از وفات ايشان و بنام ايشان در آسياى صغير پديدار شده در اطراف تركيت و خراسانيت تشكل پيدا نموده است.[2] نيز هر دو در اتمسفر فرهنگى همسانى تربيت شده٫ در تاريخ كمابيش يكسانى به آسياى صغير– آناتولى مهاجرت نموده و هر دو انسان را به عنوان پديده اى مقدس پذيرفته و آنرا با كلام و اشعار خويش تقديس نموده اند. از اشعار منسوب به "حاجى بكتاش ولى خراسانى" است:

ايسسىليك اوددادير٫ ساجدا دئييلدير.
درويشليك خيرقه ده٫ تاجدا دئيلدير.
هر نه آختاريرسان٫ اينساندا آرا!
قودوسدا٫ مككه ده٫ حاجدا دئييلدير!!.[3]

"مولانا" عالمى بزرگ٫ حكيمى انديشمند٫ شاعرى داهى و شوريده است. مردمى بودن وى ناشى از انديشه هاى انسانى فرادينى وى است. در ديگر سو "حاجى بكتاش" -بنا به ترجمه ى نثرى و شعرى مقالات وى كه اصل آن عربى است و به زمان ما نرسيده است- شيخى بالغ و جا افتاده است. سبب رغبت مردم به "حاجى بكتاش" و سپس گسترش بكتاشيه در ميان خلق٫ ناشى از سادگى آموزه هاى وى است. "مولانا" داراى قابليت وفق دادن عقايد باطنى با مراسم ظاهرى است. در حاليكه آنگونه كه از مقالات و نيز از مناقبى كه در سنت مولويه و بكتاشيه موجود است٫ "حاجى بكتاش" باطنىاى تمام عيار بوده است.

"طريقت بكتاشيه" امروزى كه بانى حقيقى آن ولى –پير ترك آذرى "آبدال موسى"[4] اهل خوى آذربايجان است٫ بعدها با جذب مذهب – دين آذربايجانى "حروفيه" كه پايه گذار-پيغامبر آن آذربايجانى ديگرى "فضل الله نعيمى تبريزى استرآبادى" است٫ به يكى از سكتهاى اساسى مذهب علوى (غلات شيعه) معاصر تبديل شده است[5] ("فضل الله" به جرم ديگرانديشى و الحاد به وضع فجيعى به قتل رسيده و طرفدارانش در آذربايجان و ايران قتل عام شده اند). همچنين امروزه در "طريقت مولويه" در مقابل شاخه اصلى مولويه كه "ولدىليك" ناميده مىشود٫ شاخه اى فرعى مشهور به "شمسىليك" و منسوب به "شمس تبريزى" وجود دارد.

"شمس تبريزى" كه مدتى در شهر ارزروم[6] در ناحيه آذرى تركيه امروزى به آموزگارى نيز مشغول بوده٫ منسوب به طريقت پيش علوى (غلات شيعه) ملامتى-قلندرى-حيدرى است. عمده اين طريقت بعدها در زمره جريان آبدالان در سه شاخه امروزى مذهب علوى (غلات شيعه) يعنى قزلباشى٫ بكتاشى و مولوى مستحيل شده است. آبدالان روم (اوروم آبداللارى) كه مهر خود را بر امر تشكل هويت و فرهنگ تركى آسياى صغير و جنوب غربى اروپا زده اند٫ عمدتا درويشان و غازيان توركمان- تورك آذرى (آذربايجانى و خراسانى) بودند كه در قرون 11-13 از آذربايجان و خراسان با نام "خراسان ارنلرى" و "خويلولار" و... به آناتولى روى آورده اند. اين توركمانان (تركان آذرى) كه از پيشگامانشان "سارى سالتوق" (از خراسان)٫ "بابا الياس" (از خراسان)٫ "آبدال موسى" (از خوى)٫ "گئييكلى بابا" (از خوى)٫ "شيخ بوزاغى" (از مرند)٫ "حاجى بكتاش" (از خراسان) اند در فتح ممالك بيزانس در آناتولى و بالكان بدست تركان و گسترش اسلام در اين نواحى پيشگام بوده و اشتراك داشته اند. در برخى از روايات تركى چنين گفته مىشود (به اختصار): "پس از مدتى بيگهاى قايى دريافتند كه دولت سلاطين سلجوق در آناتولى دولت سايه اى بيش نيست. انجمن كرده و به اوتمان غازى (عثمان غازى) چنين گفتند: تو از نسل قايىخان هستى٫ قايىخان از بيگهاى اوغوز است. بنا وصيت گون خان طبق سنن اوغوزى مقام خانى (خاقانى) مىبايست كه در نسل قايى ادامه يابد. تو شايسته خانى هستى٫ تو را خان بشناسيم. در كنگره پير اخيان٫ اخى ائوره ن٫ پير بكتاشيان حاجى بكتاش ولى و پدر زن عثمان غازى شيخ ادبالى نيز حضور داشتند. بيگهاى اوغوز در حضور عثمان غازى سوگند خوردند و به شرفش قدحهاى پر از قيميز (شراب ملى ترك) بلند كرده و فرياد كشيدند: آب حيات٫ صحت٫ عافيت و پادشاهيت مبارك باد! حاجى بكتاش ولى سرپوش نمدين خراسانى را بر سر عثمان غازى نهاد و اخى ائوره ن شمشير بر كمر او بست. پس از فرمان سلجوق خوانده شد٫ در مقابل اوتاغ (اطاق) نه توغ (طوق) برافراشته شد. همه اين مراسم طبق رسومات اوغوزى انجام گرفت و بدين صورت عثمان غازى بنيادگذار دولت عثمانى گشت...."

اين زمره غلات ترك بعدها در مذهب غالى-باطنى علوى قزلباشى مستحيل شده و تمام آبدالان نيز به حركت رنسانس تركى قزلباش صفوى پيوسته اند. خروج "شاه اسماعيل" از جنگلهاى گيلان و حركت وى به سوى اردبيل و از آنجا به ارزينجان [7] براى تشكيل اولين قورولتاى توركمان [8] به توصيه "دده آبدال بيگ" (از طائفه تركان ذولقدر-دولقادارها) از خواص مريدان "حيدر" بوده است.

"مولانا" خود را از آبدالان شمرده است. "شاه اسماعيل" نيز مىگويد:

ختايى يم٫ بير حالام٫ اليف اوستونده دالام.
صوفىيم طريقتده٫ حقيقتده آبدالام.

امروزه بخشى از علويان (على اللهيان ترك-قزلباشان غالى) آذربايجان (كه به خطا به شكل "اهل حق" نيز ذكر مىگردند) در محور اورميه-سلماس-خوى[9] -قاراعين-ماكو همچنان "آبدال بيگ"ها ناميده مىشوند.

شاخه فرعى شمسىليك موليه در اصل ادامه جريان آبدالان مذكور مىباشد كه با بكتاشيه و مولويه امتزاج كرده است. اين گروه آشكارا غالى ترك باطنى (علوى)٫ داراى كتابى بنام "ديوان صغير"اند كه حاوى اشعارى منتسب به "مولانا" كه برخى نيز به تركى [10]است مىباشد .

جريان اخوت كه "اخى ترك حسام الدين چلبى" نيز بدان منسوب است٫ بعدها اساسا در مذهب علوى (سكتهاى قزلباشيه و نيز بكتاشيه) استحاله يافته بخشهاى مسلح آن (غازيان و آلپ ارنلر) نيز به تشكيلات نظامى عثمانى "يئنى چئرى" و حركت "قزلباش" تركان صفوى پيوسته است. بعدها زمره اخيان همراه با باجيان و غازيان و آبدالان همگى در ميان نخستين گروههاى پيوسته به قزلباشان بوده اند. غازيان به همراه آلپ ارنلر شاخه "سيفى" ويا مسلح "اهل فتوت" (اخيان) را تشكيل مىداده اند. قزلباشان بيشتر تركان پيرو آيين فتوت بوده اند. [11].

با آنكه بكتاشيه كه پيشتر مذهب-دين آذربايجانى حروفيه را در خود جذب كرده بود٫ زمانى در آذربايجان نيز شايع بوده است٫ با تاسيس و پيدايش مذهب قزلباشى توسط "شاه اسماعيل ختايى" عمده بكتاشيان آذربايجان و ديگر تركهاى ايران جذب اين حركت شده اند. بخشى از اين ها همان گروه تركان قزلباش علوى (غلات شيعه ترك) مىباشند كه امروزه در ايران و آذربايجان يكى از نامهاى عمومىشان (و البته به خطا) اهل حق مىباشد. امروزه پيروان اين طريقت علوى تركى خراسانى-آذربايجانى-آناتولى در خاورميانه و اروپا از عراق و تركيه تا آلبانى و بوسنى پخش شده اند. همه ساله در كشور تركيه به تاريخ ١٥-١٨ آگوست٫ در سولوجا قارا هؤيوك٫ نوشهير٫ مراسم-فستيوال عظيمى بنام "حاجى بكتاش شنليكلرى" برگزار مىشود.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] - موسس جريان پيش علوى اخوت-فتوت (از غلات شيعه) در آناتولى يعنى تشكيلات "اخيان روم" (برادران-قارداشلار) انديشمند آذرى "شيخ نصيرالدين محمود خويى" است. وى كه ملقب به "اخى ائوره ن" است اهل شهر خوى آذربايجان مىباشد كه در عصر سلاجقه روم به آسياى صغير مهاجرت نموده است. همسر وى "فاطما باجى" نيز موسس تشكيلات "باجيان روم" (خواهران) در اين ديار است. علاوه بر "شمس تبريزى" كه با اخيان –اهل فتوت در پيوند بوده است٫ خود "مولانا" نيز در مثنوى كرارا فتيان را مخاطب قرار داده است. نام اخيان و شخص "اخى ائورن خويى" همچنين در ماجراى شهادت "شمس الدين تبريزى" نيز به ميان كشيده شده است. امروزه به پاس اخى "ائورن خويى" و تشكيلات صنفى اخىليك همه ساله در كشور تركيه مراسمى بنام "اخىليك كولتور هفته سى و اصناف بايرامى" در شهر قيرشهير به تاريخ ١٣-٨ اكتبر برگزار مىشود.

[2] - خراسان: بسيارى از بنيانهاى فرهنگ تركى-آذربايجانى بلاواسطه در ارتباط با خراسانند. تاريخ تركى ادبى ايران٫ آذربايجان و تركيه٫ با اشعار شعراى خراسان آغاز مىشود. نخستين محصولات ادبى تركى آذرى و تركى تركيه نيز توسط تركهاى خراسان كه به غرب مهاجرت كرده بودند آفريده شده است. چنانكه موسس زبان شعرى تركى آذرى٫ صوفى حروفى "حسن اوغلو اسفرائنى" (قرن 14) و موسس زبان شعرى تركى آناتولى "خواجه دخانى" هر دو از تركان خراسان بوده و در آنجا ظرافت و زيبايىهاى زبان تركى را آموخته اند. در دوران معاصر در ايران همچنينن خراسان در خارج از آذربايجان پيشگام تدريس زبان تركى در مدارس بوده است. ياد آورى مىشود بزرگترين استاد-بخشى موسيقى مردمى ترك٫ فارابى زمان "حاج قربان سليمانى" نيز از تركان خراسان است.

[3]- حرارت در آتش است٫ نه در ساج
درويشى نه با خرقه ميسر است نه با تاج.
به دنبال هر چه هستى٫ آنرا در انسان جستجو كن٫
كه در قدس٫ در مكه و حج نتوانى بدست آوردش.

[4] - "آبدال موسى خويلو" عارفى است كه از سوى علويان (تركان غلات شيعى) قزلباش و بكتاشى محترم شمرده شده حتى تقديس مىشود. وى كه بنا به روايتى نوه پسر عموى "حاجى بكتاش ولى" بنام "حيدر آتا" مىباشد٫ در فتح بورسا پايتخت بعدى آل عثمان شركت داشته و در تاسيس تشكيلات نظامى عثمانى يئنى چئرى (ينى چرى) نيز نقشى اساسى ايفا نموده است. از او اثرى بنام "نصيحت نامه" در دست است. مزار وى در تككه كؤى شهر بورسا است. همه ساله در تركيه فستيوالى به نام "آبدال موسى شنليكلرى" و به گراميداشت اين شخصيت آذربايجانى در آلمالى٫ تككه كؤى٫ آنتاليا به تاريخ ١٠- ٩ ژوئن برگزار مىشود.

[5] - بسيارى از مشاهير ترك و آذربايجانى از آن جمله نخستين شاعر تركى سراى ايران و آذربايجان "حسن اوغلوى اسفراينى"٫ نيز "عمادالدين نسيمى شيروانى" از اعاظم ادبيات جهان ترك -كه در حلب به جرم ارتداد و دگرانديشى به وضع فجيعى به قتل رسيده است- از حروفيان و "محمد فضولى بغدادى" -كه شكسپير ادبيات دنياى تركى شمرده مىشود- منسوب به بكتاشيان بوده اند.

[6] ارزروم: شهرى در ناحيه معروف به آذربايجان تركيه است. اين ناحيه كه در شرق تركيه قرار دارد در تاريخ زبان و فرهنگ تركى بويژه آذربايجان از اهميت فوق العاده اى برخوردار است. "ارزروملو مصطفى ضرير" از نخستين نثرنويسان و پركارترين شعراى تركى آذرى قرن سيزده- چهاردهم ميلادى متولد ارزروم مىباشد. محل وقوع و آفرينش داستانهاى "دده قورقود" كه از شاهكارهاى ادبى و فولكلوريك جهانى بشمار مىآيد و نيز داستان حماسى و عشقى "كوراوغلو" كه محصول تركان قزلباش (علوى-غلات شيعه) مىباشد هم عمدتا اين ناحيه است. بسيارى از خاندانها و دولتهاى تركهاى آذرى مانند قاراقويونلو و آغ قويونلو اصلا از تركان آذرى (توركمان) اين نواحى بوده اند. (با اينهمه طوائف بنيانگذار سه دولت تركى بعدى حاكم بر ايران يعنى صفوى٫ افشار و قاجارها اصلا از قزلباشان تركيه مركزى-سوريه شمالى بوده اند). اين ناحيه پس از شكست قزلباشان در كارزار چالدران ضميمه خاك عثمانى شده است. دول تركى حاكم بر ايران مانند قاجارها كه خود از قزلباشان تركيه اى مركزى اند٫ هميشه در اين شهر آذرى داراى كنسولگرى بوده اند.

[7] - ارزينجان: شهرى در ناحيه آذرى تركيه است كه به زمان مولوى تحت حاكميت "فخرالدين بهرام شاه" از خاندان ترك منگى جك مىبود. خانواده "مولانا" به روايتى يك تا سه سال در اين شهر آذرى اقامت نموده اند. در بعضى منابع تاريخى مانند مجمع البلدان (ياقوت حموى٫ جغرافيانويس روم تبار عرب٫ 1266) شهر ارزينجان حد غربى آذربايجان شمرده مىشود: "حد آذربايجان من بردعه مشرقا٫ الى ارزينجان مغربا": حد آذربايجان از بردعه در مشرق كشيده مىشود تا ارزينجان در مغرب. امروزه نيز در برخى منابع تركيه اى و غير آن به اين بخش٫ آذربايجان تركيه ويا آذربايجان غربى گفته مىشود.

[8] - دومين قورولتاى توركمان به سركردگى "شاه اسماعيل صفوى" در شهر "سيواس" منعقد شده است. اين شهر در تاريخ تركى آذربايجانى از اهميت فوق العاده اى برخوردار است. بنيانگذار شعر تصوفى در ادبيات ديوانى تركى آذرى و نيز تركى استانبولى "قاضى برهان الدين" در شهر سيواس دولتى مستقل به نام خويش تاسيس كرده بود. دولت وى نمونه اولين دولتهاى تركان آذرى در آسياى صغير و در خارج خاك آذربايجان است. "قاضى برهان الدين" كه منسوب به طائفه سالور بوده است در جنگ با دولت ديگر تركى آذرى آغ قويونلوها كشته شده است. همچنين "پير سلطان آبدال" از بزرگترين شاعران مردمى و از قهرمانان اسطوره اى خلق تركيه نيز متولد روستاى باناز "سيواس" فوق الذكر بوده و اصلا از شهر "خوى" آذربايجان جنوبى است. امروزه همه ساله در كشور تركيه مراسم و فستيوال عظيمى در بزرگداشت "پير سلطان آبدال" اين عاشق-شورشگر ترك آذربايجانى الاصل بنام "پير سولطان آبدال شنليكلرى" در سيواس٫ ييلديز ائلى٫ باناز كؤيو و به تاريخ ١٣-١٢ ژوئن برگزار مىشود.

[9] - خوى: از اولين شهرهاى تركى شده آذربايجان است و بدين سبب در متن تاريخى سلجوقى بنام تركستان ايران ناميده شده است. "حمدالله مستوفى" در نزهت القلوب در باره خوى مىگويد: مردمش سفيد چهره و ختاى نژاد و خوب صورتند و بدين سبب خوى را تركستان ايران خوانند. خوى علاوه بر آذربايجان در تاريخ تركيه نيز از اهميت استثنائى برخوردار است. بسيارى از جريانات فكرى و فرهنگى تاريخى كه مهر خود را در شكل گيرى هويت ملى خلق ترك (تركيه) زده اند بلاواسطه با نام شهر خوى پيوسته اند. اين شهر پايگاه ارتشهاى تركى براى تهاجم به بيزانس و فتح آسياى صغير توسط تركان بوده است. "آلب ارسلان" در سال 1701 خوى را مركز تجمع سپاهيان ترك براى حمله به بيزانس-روم (تركيه امروزى) قرار داده بود. موسس طريقت بكتاشى "آبدال موسى" و بانى جريان اخوت در آسياى صغير "اخى ائوره ن" هر دو از شهر آذربايجان خوى برخاسته اند. "پير سلطان آبدال" شاعر و قهرمان خلقى-ملى تركيه٫ "جهانشاه قاراقويونلو" شاه زنديق -شاعر علوى قرن ١٥ نيز اهل خوى اند ("جهان شاه" در گؤى مسجيد تبريز كه خود آنرا ساخته بود مدفون است). مزار "شمس تبريز" نيز به روايتى در خوى قرار دارد. زمره "جاولاقلار" از قزلباشان بلاواسطه با خوى در ارتباط است. جلخ و جولق نوعى از پشميه بافته بود كه مردم فقير و درويش و قلندران مىپوشيده اند و جولقى و جولخى به معنى قلندر شال پوش آمده است. جاولاقىليك از نخستين تشكيلات قلندريه بوده و در قرن 13 در خوى آذربايجان ايجاد شده است. اين جريان بعدها توسط حيدرىليك تعقيب شده است. ياد آورى مىشود كه در تاريخ لكسيوگرافى تركى آذرى اولين لغت منظوم بدين زبان (تحفه حسام) توسط "حسام خويى" نگاشته شده است.

[10] - بواقع طريقت وحدت وجودى "مولويه" معاصر و اركان آن نيز آشكارا خارج از دايره اسلام اورتدوكس مىباشد. امروزه مولويه٫ به همراه بكتاشيه (در بالكان) و قزلباشيه (ميان تركان) و نصيريه (ميان اعراب) و اهل حق (ميان اكراد) تحت نام عمومى علوى در مقابل اسلام اورتودوكس (سنى و شيعى و زيدى) نمايندگان اسلام هترودوكس در آسياى صغير٫ مزوپوتاميا (ماوراءالنهر) و شبه جزيره بالكان مىباشند. از اشعار شاخه شمسىليك اين گروه است:

تا صورت پيوند جهان بود٫ على بود٫
تا نقش زمين بود و زمان بود على بود٫
سر دو جهان جمله ز پيدا و ز ز پنهان
٫ شمس الحق تبريز كه بنمود على بود.

مولانا خود مىگويد (تجلى يكى از امهات باورهاى غلات شيعى-قزلباشان ترك است):
مرا در همه عالم يا الهى٫
تجلى جمال شمس دين ده!

[11]- اين جريان (فتوت) مهر خود را بر فرهنگ تركى-آذربايجانى زده است. پديده "قوچولار" (لوطيان) و ورزش "زورخانه" تنها دو گستره آن به شمار مىآيند.

گئرچه يه هو!!!

2003-09-03T19:26:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: صمد بهرنگي
ائلدار محمدزاده صديق
Eldarmsadig@yahoo.com

قوي افسانه لشسين صمد بهرنگي
انساني ياشادار مسلك چلنگي
قوي عاشيقلار قوشسون آدينا داستان
اوغوللار دينله سين سني هر زامان
ترپنسين يئريندن قوي بؤيوك تبريز
اؤز باشيناليقدان داي قالماسين ايز
قوي يانسين اودلارا شعريم داستانيم
حكمدن قورتولسون آذربايجانيم

ح.دوزگون (1347)

ايراندا اوشاق ادبياتينا كئچن ايللرده چوخ ماراق و علاقه گؤسترنلر اولموشدور . سؤز يوخ كي فارس ديلينده چاغداش ادبياتي ساحه سينده ان مهم و ماراقلي حركت يارادان رحمتلي صمد بهرنگي اولموشدور. او ، همده آذربايجانين ادبي مساله لري و فولكلورو باره سينده مقاله لر و كيتابلار نشر ائديبدير . بو مقاله ده صمد بهرنگي نين ياشاييشي ، ادبي و علمي فعاليتلري ايله تانيش اولوروق.
***
بيلگي لي يازيچي ، شعورلو اؤيرتمن ،ذوقلو تدقيقاتچي و عاغيللي چئويرمن صمد معلم ، بوتون واليغيني ، شعورلو و چوخ قيسا اولان حياتيني ، فعاليت وياراديجيليغيني بوتونلوكله آذربايجان خالقي نين ميلي وارليغي و مدنيتي نين قورونماسي و انكشافي اوغروندا مبارزه يه حصر ائتميشدير . صمدبهرنگي 1318 نجي ايلين ، تير آييندا ، تبريزين چرنداب محله سينده اسكولولركوچه سينده ، دونيايا گؤز آچدي ، نئچه آيدان سونرا ، عائله سي جمال آباد كوچه سي و سونرا لك لر كوچه سينه كؤچدولر . او مينلرجه اوشاق كيمي بيرينجي دفعه اولاراق يوخسوللوقلا تانيش اولدو. صمد اؤز تاي ـ توشلاري كيمي كوچه ده ، بازاردا ، توز ـ تورپاق ايچينده بؤيودو. صمد ، اون بئش بهمن ابتدائي مكتبينده اؤيرنجي اولدو ، او آخير اوچ ايليني جاويد مكتبينده اوخودو ، ايكينجي تحصيل سطحيني ايسه تربيت مكتبينده بيتيردي . صمد 1334 نجي ايل تبريز دانشسراسينين سيناغلاريني كئچيريب و اؤيرنجي اولدو. 1330-1340 جي ايللرده خائن شاه رژيمي بوسبوتون حاكميتين ايران ملتينه تحميل ائتميشدي ، بوندان قاباق ، 1325 نجي ايللرده آذربايجان و بير نئچه باشقا يئرلرده آزادليق ايسته‌يه‌ن فرقه‌لر بؤيوك كوتله وي ـ ملي حركتلر ائتميشديلر . همين حركتلري، دولت قوشونلاري وحشيجه سينه قانا چكيب ، بؤيوك فاجعه لر ياراتميشديلار . 1330 ـ نجي ايلده مصدق باشچيليق ائدن حركت ايسه ‹زاهدي› كودتاسيلا قانا چكيلدي و 30 تير شهيدلري كيمي خاطره لرده قالان گونلر ياراندي . كودتادان سونرا ايرانين ان آغير ايللري ايدي آزادليق سئوه ن لر ، وطن پرورلر توتولدولار ، حبسه سالينديلار و يا سورگون دوشدولر . چوخلولاري ايسه دارا چكيلديلر . او ايللر آذرباجانداكي اؤيرتمن لر صينيف و ائو تاپشيريغي وئرمك عوضينده آذربايجانلي اوشاقلارا بئله يادداشت وئرديلر و طلب ائديليردي كي ، اونو 20 دفعه قده ر يازيب اوخوسونلار : ‹ براي حفظ مليت خود بايد فارسي صحبت كنيم › : ‹ اؤز ميللي وارليغيميزي قوروماق اوچون گرك فارس ديلينده دانيشاق . › گويا ‹ميلي وحدت › دويغوسونو ياراتماق و فارس ديليني يايماق مقصديله او قده ر چاليشير و جانفشانليق ائديرديلر كي ، حتي بير كلمه ده اولسون فارس ديلي بيلمه يه ن آذربايجانلي ، دردلريني هم صحبتينه سؤيله مه سينه يئنه ده اجازه وئريلميرديلر .

آذربايجان عائله سينده ، آذربايجانلي لار آراسيندا بؤيويه ن ، آنا ديلينده تربيت آلان ، ناغيل ائشيدن بير اوشاق بوتون بونلاري اؤز گؤزو ايله گؤرودو.صمد ايسه 1346-نجي ايلده آرازا ساري گئديب و داها قاييتمامادي. او 11 ، ايل (1336-1347 ايللر عرضينده) توفارقان ،ممقان ،آذرشهر ،گوگان، قدجهان و آخيرجان كندلرينده اهالي نين زحمتكش و يوخسول اوشاقلارينا بيلگي اؤيره‌ديردي . آخيرجان كندي نين آغ ساققاللاريندان بيري صمدي بئله خاطيرلايير : ‹صمد پاك قلبلي ، آنلي آچيق ، مهربان ، دوزگون و غئيرتلي بير انسان ايدي ، من صمد كيمي خالق يولوندا چاليشان آنلاقلي بير آدام گؤرمه ميشم و اونون ساغليغيندا وار قوه‌سيله ميلت يولوندا چاليشماسي نتيجه‌سينده آخيرجاندا و ياخين قونشو كندلرده يوخسوللارين اوشاقلاري ساوادلانديلار ›اوشاقلار هميشه اونو صبرسيزجه گؤزله ييرديلر و دئييرديلر :‹بهرنگ معلم هاچان گله جك ، بيزه نه گتيره جك ›او بير كنددن ، باشقاسينا گئديب اوشاقلار كيتاب اوخوماق اؤيردردي ، اونلارا كيتاب ياراداردي و اوزوده حركتده اولان كيتاب ائوي كيمي چانتاسيندا اونلارا كيتابلار آپاراردي و اوشاقلارا هديه ائدردي . او همين زاماندا ، اؤز بيلگي سي ني آرتيرما و يوكسك تحصيلا ت ائتمكدن بير آن كنار گزمدي . تبريز اونيوئرسيته سي نين ادبيات دانشكده‌سينده گئجه لر درس اوخويوب ، سحرلر ايسه كندلي لره درس اؤيردردي . صمد دئميشكن :‹ چوخ رنگارنگ ، معلوماتسيز ، رويا و شيرين دويغولارلا دولو اوشاقليق دونياسيندان كئچيب ، قارانليق ، آجي حقيقتلره و چكيشمه لره دولو بؤيوكلرين آغير اجتماعي محيطينه آدديم قويورام .›او بو اوزون كؤرپودن كئچدي و اؤز تعبيرينجه دئسه ك ، ‹ معلوماتلي ، سيلاحلي و الينده چراغ بؤيوكلرين قارانليق دونياسينا يئتيشدي ›.بو قارانليق دونيادا چراغي الده ساخلاماقلا ، ظلمت و قارانليقدا ، جهالتده قالميش خالقيني ، اونون گله جگي اولان اوشاقلاري ايشيقلي صاباحلارا دوغرو آپارماق يولوندا صمد بهرنگي بئله بير حيات شعاري قبول ائتدي :‹ اؤلوم ايندي چوخ آسانليقدا مني تاپا بيله ر، آمما نه قده ركي ، ياشاماق امكانيم وار ، گرك اؤلومله اوزلشمگه تلسمه يه م ، البته بير واخت اؤلومله اوزلشمك مجبوريتينده قالاجاغام و قالمالييام دا ، اوندا اؤلمك اؤنملي دئييل ، اؤنملي بودور كي ، منيم حياتيم و يا اؤلوموم ، باشقالاري نين حياتيندا ، نه ايز قوياجاقدير … ›و بوندان سونرا صمد بهرنگي بوتون وارليغيني ، گوجونو آذربايجان ديلي نين و مدنيتي نين ياييلماسيندا ، انكشافيندا حصر ائتدي . بونون اوچون او فيكري ، دويغوسو ، ايدراكي پاك و هله‌لكه لنمه ميش آذربايجان اوشاقلاريني سئچدي . شاه حاكميتي‌نين فارس ديليني يايماق و بوتون اؤلكه لرده كي غئير فارس ميلتلري آسيميلاسيا ائتمك سياستيني حياتا كئچيرن گوجلو بير تبليغات مكانيزمينه قارشي چيخدي ، چوخلو سرمايه لر هزينه ائدن دين سيز شاهين ، دولت تشكيلاتي صمد بهرنگي نين و اونون بهروز دهقاني ، عليرضا نابدل (اوختاي) و حسين دوزگون كيمي مسلكداشلاري نين الده ائتديگي نتيجه لره يئتيشه بيلميرديلر . استبداد دؤورونده خالقلارين آناديلينده يازيب اوخوماقلاري ان بؤيوك گناه ساييلريدي و هابئله آذربايجان ديلينده اثر يازماق و چاپ ائتديرمكده بؤيوك جرم ايدي ، بونا گؤره ده صمد و بير نئچه يازيچيلار مجبور اولاراق او ايللر اؤز اثرلريني فارس ديلينده يازيرديلار . اونون ايلك نشر ائتديگي كيتاب «پاره پاره» آدلانيركي آذربايجان تورك ادبياتيندان نمونه‌لرايله دولودور. سونرا «قوشماجالار و تاپماجالار» كيتابيني‌چاپ ائتديردي.

البته دئيله نلره گؤره صمد بوتون ناغيللاري و يازيلاريني توركجه‌ده يازميشدير ، آمما توركجه ده نشر ائتمك امكاني اولماديغينا گؤره اونلاري فارسجايا چئويرميش و نشر ائتميشدير . بو مساله ‹ اولدوز و قارغالار › ناغيليندا آيدينجاسينا گؤرونور ، مثال اوچون يازير : «اوشاقلار سلام ! منيم آديم اولدوز دور . اوخودوغونوز بو ناغيل منيم باشيما گلن لردير . جناب بهرنگي بير زامان كنديميزده معلم ايدي . بيزيم ائويميزده ياشاييردي . بير گون باشيما گلنلري اونا دانيشديم . خوشونا گلدي و دئدي : اگر اجازه وئرسن ، سنين و قارقالارين سرگذشتي ني ناغيل ائده رم و كيتابدا يازارام . قبول ائتديم … » بونلا يازيچي حكايه ني اوخوماميشدان قاباق اوخوجوسونا ايضاح وئرير. اونا آچار وئرير ، متني دوزگون درك ائتمك ، شرايطي آنلاماق اوچون اونو حاضيرلايير ، باشا سالير ، محيطي گؤسترير ، اوخوجويا تام آيدين اولور كي ، حادثه لر آذربايجانلي عائله سينده جريان ائدير و اشتراك چي لار دا آذربايجانلي دير . 1344 نجي ايلين آمريكالي كودتاسيندان ، 12 ايل كئچن زمان اونون بيرينجي كيتابي نشر اولدو . او زامان كي بيزيم ملي ثروتيميزين ، نفتي آمريكالي لارا ساتيرديلار و اگر سه بيري همين غارتگرليگه قارشي بير سؤز دئيرديسه ، قانلي قادالي پهلوي رژيمين حبس خانالاري و شكنجه گاهلاريندا بوغولاردي ، صمد ائله بو زاماندا شاه رژيمينين ايجاد ائتديگي قيفيللي قاپيلاري قاباغيندا ، گؤزچو اوتوردو ، كي بلكه بو قاپي لاري آچا بيلسين . او مقاله لر و ناغيللاريندان فرش توخويان اوشاقلارين ياشايي شيني گؤسترره ك ، ايشچي و ستم گؤرموش محروم خالقيميزين ياشايي شيني قلمه چكرم اونلاردا اولدوغو محروميت و فقري ، دونيان گؤزلري اؤنونده باخيشا قويموشدور . او اوشاق ادبياتيندا بيرينجي دفعه اولاراق ستم گؤرموش و سرمايه دارليق چرخ لري نين آلتيندا ازيله ن اوشاقلارا باخيردي ، او اوشاقلار كي يامانلار ائشيديرلر و پيسليک گؤروردولر و انسانين بيرينجي ليك حقوقلاريندان محروم و اوزاق ايديلر . همين مساله سبب اولدو كي اونون ناغيللاري آلقيشلانسين . صمد يازماق صنعتي ني ، فولكلوروموزون ييعماغي ايله باشلادي و فولكولور نمونه‌لريني‌ده توركجه توپلاياردي. اونون ناغيللاري سمبليك و رمزلري ابدي ، اونلارين ان گوجلوسو ‹بالاجا قارا باليق›دا آيدينجاسينا گؤرونور. همين ناغيلدا ، صمد اوشاقليقدان ، گنجليك و بؤيوكلوگه يئتيشمك دؤورانيني مهارتله گؤسترميشدير . بالاجا قارا باليق ، ناغيللي 1969 ميلادي ايلينده ، ايتاليانين ‹بولونيا› سرگي سينده بيرنجيليك قازاندي و هابئله همين ايلده چك اوسلواكي نين ‹ بي نيال براتسلاو ›سرگي سينده ايسه بيرنجي اولدو ، هيمن ناغيل فرانسادا آلقيشلاندي و دفعه لرله ، فرانسيزجادا چاپ اولدو و ‌‹پلانتو› آدليم فرانسالي رسام اونون ناغيلينين شكيللريني چكدي. صمد دئيه ردي : ‹ گؤبله ك كيمي يئردن چيخماميشام ، آتام وار ، آنام وار ، آمما گؤبله ك كيم بؤيوموشه م ، و گؤبله گين ضدينه اولاراق تئز آياقدان دوشدوم ، هر يئرده شئه وارسا ،‌اونو اؤزومه چكديم ، هئچ بير كس مني سووارمادي ، من بؤيودوم ، ايگده آغاجي كيمي، اگري ، اويرو ، و آز سويا قانع اولدوم و آذربايجان كندلري نين اؤيرنجي سي اولدوم . آتام دئيه ر : اگر ايراني ، ايرانلي لار آراسيندا بؤلسه لر ، بوندان چوخ سنه چاتماز ! ›.

هر يازيچي يازماغيندا بير سئوگيسي و ديلگي واردير و همين مساله اونون يازماغينا و ياراتماغينا سبب اولور ، صمدين سئوگيسي خالق ايدي ، خالقي استثمار و زوراكيليقدان قورتارماق و اوندا آزاد ياشاما دويغوسونو ياراتماق ، همين عشق اونو اؤيرتمن ائتدي ، او ياخين ارتباط لار خالق ايله قورمالي ايدي . او هئچ زامان خالقدان آيريلمادي ، مكتبده خالقا مكتوب يازماقدا ، اونلار ايله اكينچيليك ائتمكده و شهرلر و كندلريميزه سفرلرينده ، اونون فيكري هر زامان خالق ايله ايدي . او ميخائيل شولخوف ون ‹ ميلتله صداقتله دانيشماقدا اونلارا گئرچكلري دئمكده اگر آجي و سانجي لي دا اولسا ، يئني مبارزلر بئجرتمكده ، آرمانلار يولوندا بشريتي اينجه صنعت دن تاثيرلي و قدرتلي باشقا بير يول يوخدور . › بو سؤزونه اينانيردي .بهرنگي ناغيللاري نين امتيازلارين خلق ياشايي شينا باخيشي دير . و همين گئرچكليك سبب اولور كي اوخوجو اونا ساري چكيلسين چونكو او گئرچك لري گؤرور و گئرچك يازير و او ‹ لبلبي ساتان اوغلان › ناغيليندا گئرچكليك اصولونون اسا س شيوه سينه يئتيشير و يازيچي نين مستقل و گؤرونن بير شخص كيمي ناغيلداحضورونو آرادان آپارير . همين ناغيل گؤستريركي اگر صمد بير آزدا ياشاسايدي ، ادبيات سيماسيندا آدليم بير اولدوز كيمي اولاردي . علي اشرف درويشيان يازير : ‹ او گوستاو فلوبر كيمي آرمانلي و الدن اوزاق اولان يازيچي‌نين، يئريني آلا بيلردي .› اونون ساده ناغيللاري ، اوشاقلاردان علاوه ، بؤيوكلري ده اؤزونه ساري جذب ائتدي ، او بؤيوكلر كي صادق هدايت دن سونرا اجتماعي مساله لره گؤره بئله صداقتلي و صميمي يازيچي گؤرمه ميشلر . صمد بهرنگي نين اؤلومونه تقريبا 3-2 آي قالميش ‹ آواي نوگلان › : يئني گوللر آوازي آدلي كيتاب حاققيندا يازديغي ‹نگين› و ‹راهنماي كتاب› 1968 ژورناللاريندا چاپ ائتديرديگي مقاله ده اوشاق ادبياتيندان دانيشاراق ايكي مساله يه فيكير وئرمكه توصيه ائتميش و اؤزوده بو معيارلاري الده اساس توتموشدور .
1-نجي سي اوشاق ادبياتي معلوماتسيز ، رويالار و شيرين دويغولارلا دولو اوشاق دونياسي ايله قارانليق و آجي حقيقتلرله دولو بؤيوكلرين كئشمكشلي اجتماعي محيطي آراسيندا كؤرپو اولماليدير . اوشاق گرك بو كؤرپودن كئچسين و معلوماتي سيلاحي و الده چيراق بؤيوكلرين قارانليق دونياسينا آدديم قويسون و …2-نجي سي اوشاق دقيق ، دوزگون دونيا گؤروشو وئريلمه ليدير . اونا ائله بير مئيدان وئريلمه ليديركي، دائيم دگيشن جمعيتده و شرايطده مختلف اخلاقي و اجتماعي مساله لرله قيمت وئره بيلسين . … اوشاغا دئييلمه ليدير كي ، اوشي كي ، بشريته ، انسانليغا قارشي دير و جمعيتين تاريخي انكشافي نين قارشي سيندا آلير ، اونا قارشي نفرت ائتمك لازيم دير . بو نفرت لازيم دير . بو نفرت اوشاق ادبياتيندا يول آچمالي دير .29 ياشيندا دونياسي ني معمالي شكيلده دگيشديرن صمد بهرنگي بوگون آذربايجان تورپاغينين قوينوندا تبريزين اماميه قبريستانليغيندا ابديي ياتميشدير . مزاري اوستونده قويولموش باش داشيندا بو سؤزلر حك ائديلميشدير :

اوشاقلارين الدن گئتميش دوستو ، صمد بهرنگي
اي وفاسيز باهار
قاپيمي نازلا آچدين ( مني گئج يادا سالدين )
گوللري نين عطري گؤزومو يوخويا آپاردي ( تئز اويدوم )
غنچه لري نين گولوشو اوره گيمده قالدي (دويماديم )
اؤره ك اوخشايان آيين ايشيغي گؤزومده قالدي (حسرت ده قالديم )
ايشيغي نين شعالاري تئز اوچوب گئتدي ،اورگيم سيخيلدي.
ـــــــــــــــــــــ
قايناقلار
1. صمد بهرنگي منظومه‌سي (حسين دوزگون)
2. صمد بهرنگي (علي اشرف درويشيان)
3. برادرم صمد بهرنگي (اسد بهرنگي)
4. رحمتلي صمد بهرنگي نين اثرلري

2003-09-02T14:58:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: باقرخان سالار ملى

باقر خان از رهبران انقلاب مشروطيت و يار نزديك ستارخان بود. وى در سازماندهى دفاع تبريز در مقابل يورش سپاهيان حكومت مركزى نقش بزرگى داشت. بعداز فتح تهران و خلع محمدعليشاه از سلطنت, همراه با ستارخان در تهران مقيم شد. در زمان خلع سلاح مجاهدين توسط نيروهاى دولتى دستگير و سپس آزاد شد. در اوايل جنگ جهانى اول در سال 1334 قمرى همراه چند تن ديگر در نزديكى قصرشيرين توسط عده اى از كردها به قتل رسيد

مشاهير تركهاى ايران: باقرخان

مجدالدين‌ كيواني

باقرخان‌ (1335 ق‌/ 1917 م‌) ملقب‌ به‌ «سالار ملي‌» از رهبران‌ برجسته‌ انقلاب‌ مشروطه‌ و يار و همرزم‌ ستارخان‌ (ه م‌).

وي‌ در محله‌ «خيابان‌» تبريز، گويا در 1278 ق‌ / 1240 ش‌ متولد شد. از زندگي‌ او پيش‌ از ظهور در نهضت‌ مشروطيت‌، اطلاع‌ چنداني‌ در دست‌نيست‌. ظاهراً در جواني‌ به‌ بنايي‌ اشتغال‌ داشت‌ و در محله‌ خود به‌ دليري‌ و عياري‌ شهره‌ بود و به‌ اين‌ سبب‌، يك‌ چند كدخداي‌ آنجا شد. گفته‌اند كه‌ به‌روزگار وليعهدي‌ مظفرالدين‌ ميرزا در تبريز، در زمره‌ فراشان‌ يا يوزباشيان‌ دستگاه‌ او در آمد و در استيفاي‌ آذربايجان‌ هم‌ مدتي‌ مامور گردآوري‌ماليات‌ بود. اما آنچه‌ او را برانگيخت‌ تا استعداد خويش‌ را در سازمان‌ دهي‌ جنبش‌ توده‌ها و رهبري‌ آن‌ نشان‌ دهد، تلاشهاي‌ محمدعلي‌شاه‌ در برافكندن‌ بنيادمشروطه‌ و ظهور دوره‌ استبداد صغير بود. در پي‌ بمباران‌ مجلس‌ و تفويض‌ حكومت‌ و فرماندهي‌ نظامي‌ آذربايجان‌ به‌ كساني‌ چون‌ محمدولي‌خان‌تنكابني‌ و عين‌الدوله‌ و عبدالمجيد ميرزا. انقلاب‌ در آذربايجان‌ اوج‌ گرفت‌ و چون‌ ستارخان‌ نيز از اميرخيز به‌ پا برخاست‌، «نائب‌ باقرخان‌» (باقر بنا)هم‌ از محله‌ خيابان‌ به‌ او پيوست‌ و با مجاهداني‌ كه‌ گردآوردند، قصد تهران‌ و كمك‌ به‌ مجلس‌ شورا كردند، اما انجمن‌ ايالتي‌ تبريز كه‌ حضور آن‌ دو رادر شهر ضروري‌ مي‌دانست‌، مانع‌ رفتن‌ آنها شد. اجازه‌ ورود به‌ عين‌ الدوله‌ و اردوي‌ دولتي‌ ندادند و ستار و باقر به‌ اشغال‌ ورودي‌هاي‌ شهر وسنگربندي‌ در خيابانها دست‌ زدند. در نخستين‌ رويارويي‌هاي‌ قواي‌ دولتي‌ با مردم‌ تبريز، حوزه‌ نفوذ و اقتدار باقرخان‌ كه‌ تقريباً به‌ طور مستقل‌ كارمي‌كرد، چندان‌ گسترده‌ نبود، ولي‌ به‌ تدريج‌ با ضعف‌ مرتجعان‌ و هواداران‌ شاه‌، نفوذ بيشتري‌ يافت‌؛ چنانكه‌ با محاصره‌ تبريز توسط‌ قواي‌ دولتي‌ كه‌موجب‌ بروز قحطي‌ در شهر شد، به‌ ناچار باقرخان‌ وظايف‌ ديگري‌ برعهده‌ گرفت‌ و اخطاريه‌ها و اعلاميه‌هاي‌ «مجلس‌ غيبي‌» يا شوراي‌ مخفي‌ تبريز،به‌ مهر ستار يا باقر صادر مي‌گرديد. گزارشها و مراسلات‌ كنسولگري‌هاي‌ روس‌ و انگليس‌، حاكي‌ از نگراني‌ ماموران‌ بيگانه‌ از فعاليتهاي‌ باقرخان‌ و ستارخان‌ است‌ كه‌ به‌ تعبير آنها موجب‌اغتشاش‌ در شهر شده‌ بود. در اواخر رمضان‌ 1326 / سپتامبر 1908 بازارهاي‌ تبريز بسته‌ شد و انجمن‌ ايالتي‌ به‌ تشكيل‌ نيروهاي‌ نظامي‌ به‌ فرماندهي‌باقرخان‌ و ستارخان‌ دست‌ زد كه‌ هزينه‌هاي‌ آن‌ را مردم‌ مي‌پرداختند. در برخي‌ منابع‌ اين‌ هزينه‌ها را از مالياتهاي‌ خودسرانه‌اي‌ دانسته‌اند كه‌ توسط‌ستار و باقر وضع‌، و اخذ مي‌شد. مخبرالسلطنه‌ مهدي‌ قلي‌ هدايت‌ از فعاليت‌ اين‌ دو، به‌ مثابه‌ اعمالي‌ جابرانه‌ و براي‌ گردآوري‌ مال‌ سخن‌ رانده‌ و به‌ويژه‌ برخي‌ كارهاي‌ باقرخان‌ را «ديوانگي‌» خوانده‌ است‌. برخي‌ از اظهارنظرهاي‌ ديگر هم‌ برمي‌ آيد كه‌ باقرخان‌ مردي‌ تندخود و كم‌ تحمل‌ بود و گاه‌خلاف‌ رسم‌ و رويه‌ كسي‌ كه‌ رهبري‌ جنبشي‌ را در دست‌ دارد، عمل‌ مي‌كرد؛ چنانكه‌ يفرم‌ خان‌ كه‌ خود از سران‌ نامدار مشروطه‌ بود، از برخي‌ اعمال‌باقرخان‌ به‌ شدت‌ انتقاد مي‌كرد.

به‌ هر حال‌ در اين‌ ميان‌ رحيم‌ خان‌ چلبيانلو به‌ دستور محمدعلي‌ شاه‌ بر تبريزيان‌ تاخت‌ و يكي‌ از نخستين‌ اهداف‌ او تخريب‌ و تاراج‌ محله‌ خيابان‌بود كه‌ از لحاظ‌ نطامي‌ و شمار مجاهدان‌ در درجه‌ اول‌ اهميت‌ قرار داشت‌. حملات‌ بيوك‌خان‌، پسر رحيم‌خان‌ به‌ خيابان‌ راه‌ به‌ جايي‌ نبرد و رحيم‌خان‌ خود به‌ تبريز تاخت‌، همزمان‌ با تحريك‌ پاخيتانف‌، سركنسول‌ روسيه‌ مردم‌ بيمناك‌ شده‌، فريب‌ مي‌خوردند و بيرقهاي‌ سفيد به‌ علامت‌ صلح‌ باقواي‌ دولتي‌ بر خانه‌هاي‌ خود برافراشتند. اوضاع‌ طوري‌ واژگونه‌ شد كه‌ باقرخان‌ هم‌ ناچار به‌ خانه‌ ميرهاشم‌ خياباني‌ پناهنده‌ شد و از روسها تامين‌خواست‌ و حتي‌ گفته‌اند كه‌ بيرق‌ سفيد بر سر در خانه‌اش‌ آويخت‌. اين‌ حادثه‌ سبب‌ شد تا بسياري‌ از مجاهدان‌ ديگر نيز خانه‌نشين‌ شوند و راه‌ براي‌تسلط‌ قواي‌ دولتي‌ هموار گردد. در حالي‌ كه‌ رحيم‌خان‌ كدخدايان‌ تبريز را وادار مي‌كرد تا 90 نفر از سران‌ مجاهدان‌ را كه‌ باقرخان‌ در راس‌ آنها قرارداشت‌، به‌ او تسليم‌ كنند، دليري‌ ستارخان‌ كه‌ بيرقهاي‌ سفيد را فروكشيد و باقرخان‌ را رسماً به‌ ادامه‌ مبارزه‌ فراخواند، اوضاع‌ را به‌ نفع‌مشروطه‌خواهان‌ تغيير داد. باقرخان‌ پس‌ از اظهار پشيماني‌، به‌ درخواست‌ انبوه‌ مردمي‌ كه‌ از مسجد صمصام‌خان‌ به‌ سوي‌ خانه‌ او روان‌ شدند دوباره‌به‌ تكاپو برخاست‌ و عزم‌ مقابله‌ با رحيم‌ خان‌ كرد. سرانجام‌ نيز به‌ همت‌ او و ديگر مجاهدان‌، محل‌ استقرار رحيم‌ خان‌ در باغ‌ شمال‌ تصرف‌ شد. پس‌از آن‌ رشته‌ امور شهر در دست‌ مجاهدان‌ افتاد و طرفداران‌ شاه‌ و مرتجعان‌ كه‌ در شبكه‌اي‌ مفسده‌انگيز به‌ نام‌ «انجمن‌ اسلاميه‌» گردآمده‌ بودند، به‌ ناچارشهر را ترك‌ كردند. با اين‌ همه‌ عين‌ الدوله‌ به‌ دستور شاه‌، شهر را در محاصره‌ گرفت‌و جنگي‌ خونين‌ آغاز شد و باقرخان‌ كه‌ اردويش‌ مقابل‌ قواي‌ عين‌ الدوله‌ قرار داشت‌،رشادتهاي‌ كم‌نظير نشان‌ داد، و چون‌ نمايندگان‌ روس‌ و انگليس‌ به‌ بهانه‌ حمايت‌ از اروپاييان‌، اولتيماتوم‌ شديداللحني‌ خطاب‌ به‌ انجمن‌ ايالتي‌ تبريزفرستادند، باقرخان‌ به‌ اين‌ اخطار وقعي‌ ننهاد و از كار دست‌ نكشيد. در پي‌ اين‌ اخطار، قواي‌ روسي‌ وارد شهر شد و ستارخان‌ و باقرخان‌ براي‌ پرهيزاز دان‌ بهانه‌ به‌ دست‌ متجاوزان‌ مجاهدان‌ را از هر گونه‌ حركت‌ بر ضد اين‌ قوا باز داشتند. و خود با آن‌ كه‌ در آغاز پيشنهاد انجمن‌ ايالتي‌ مبني‌ برتحصن‌ در كنسولگري‌ عثماني‌ را نپذيرفتند، سرانجام‌ در جمادي‌الاول‌ 1327 / ژوئن‌ 1909 ناچار به‌ آنجا پناهنده‌ شدند. با اين‌ همه‌، روسها كه‌ ازحضور باقرخان‌ و ستارخان‌ در تبريز سخت‌ واهمه‌ داشتند، با كنسولگري‌ (شهبدرخانه‌) عثماني‌ وارد مذاكرده‌ شدند و سرانجام‌ از استانبول‌ دستوررسيد كه‌ اين‌ «خادمان‌ وطن‌» به‌ عثماني‌ بروند وگرنه‌ مورد حمايت‌ آنها نخواهند بود. دولت‌ روسيه‌ هم‌ به‌ كنسول‌ خود در تبريز دستور داد تا خروج‌ستارخان‌ و باقرخان‌ از تبريز، قواي‌ روس‌ را در شهر نگاه‌ دارد.

در اين‌ ميان‌، تهران‌ به‌ دست‌ مجاهدان‌ بختياري‌ و گيلاني‌ فتح‌ شد و مخبرالسلطنه‌ والي‌ آذربايجان‌ گرديد و با استقبال‌ ستارخان‌ و باقرخان‌ روبه‌رو شد.وي‌ از آغاز رشته‌ امور را در دست‌ گرفت‌ و اعلام‌ كرد كه‌ كسي‌ جز دولت‌ و انجمن‌ ايالتي‌ در اداره‌ امور مداخله‌ نكند. از آن‌ سوي‌ سپهدار اعظم‌، ستار وباقر را براي‌ رفتن‌ به‌ تهران‌ تشويق‌ كرد و مخبرالسلطنه‌ هم‌ كه‌ نمي‌خواست‌ آن‌ دو در تبريز بمانند و از پيش‌ نيز از آنها دلتنگيها داشت‌، به‌ سردي‌ با آنهارفتار مي‌كرد و خواهان‌ خروجشان‌ از شهر بود و اين‌ خوشنودي‌ سبب‌ شده‌ بود كه‌ برخي‌ از روزنامه‌ها نيز به‌ بدگويي‌ از سردار و سالار بپردازند. اين‌عوامل‌ و نيز تلاشهاي‌ رقيبان‌ و دشمنان‌ ستار و باقر و نو دولتيان‌ ناسپاس‌ سخت‌ موجب‌ دلسردي‌ اين‌ دو مجاهد شد. باقرخان‌ و ستارخان‌ به‌ نگارش‌نامه‌هايي‌ به‌ مقامات‌ در تهران‌ دست‌ زدند و خدمات‌ خود را برشمردند و گاه‌ پاسخهايي‌ داير بر قدرداني‌ دريافت‌ داشتند؛ تا اين‌ كه‌ عضدالملك‌نايب‌السلطنه‌ احمدشاه‌ و سپس‌ مستشارالدوله‌، رئيس‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ ضمن‌ تاييد خدمات‌ و زحمات‌ آنها، هر دو را به‌ تهران‌ دعوت‌ كردند و گويااز آخوند ملا محمدكاظم‌ خراساني‌ نيز خواستند كه‌ آن‌ دو را به‌ آمدن‌ به‌ تهران‌ تشويق‌ كند. توصيه‌ آخوند، ستارخان‌ و باقرخان‌ را در اين‌ كار راسخ‌ كردو آن‌ دو با گروههاي‌ مسلح‌ خود رهسپار تهران‌ شدند. البته‌ در اين‌ كار، اصرار انجمن‌ ايالتي‌ كه‌ از هشدارهاي‌ روسيه‌ داير بر تجديد لشكركشي‌ بيم‌داشت‌، بي‌تاثير نبود. ستار و باقر در نوروز 1289 تبريز را به‌ قصد تهران‌ ترك‌ كردند. در زنجان‌، شيخ‌ محمد خياباني‌ و ميرزا اسماعيل‌ نوبري‌ و برخي‌ از وكلاي‌ مجلس‌ درملاقاتي‌ با اسماعيل‌ اميرخيزي‌، منشي‌ و مشاور ستار، از رفتن‌ باقرخان‌ و ستارخان‌ به‌ تهران‌ ابراز نگراني‌ كردند. اميرخيزي‌ چاره‌ كار را در اين‌ ديد كه‌آخوند خراساني‌ آنها را به‌ عتبات‌ دعوت‌ كند پس‌ چون‌ مجاهدان‌ به‌ قزوين‌ رسيدند، از علماي‌ نجف‌ تلگرافي‌ رسيد كه‌ آنها را به‌ تشرف‌ فرا مي‌خواند. بااين‌ همه‌، استقبال‌ گرم‌ مردم‌ از مجاهدان‌ در همه‌ شهرها و آمادگي‌ تهرانيان‌ براي‌ استقبال‌ موجب‌ شد تا سردار و سالار هر دو سفر به‌ عراق‌ را به‌ پس‌ ازديدار از تهران‌ موكول‌ كنند. برخي‌ گزارشها حاكي‌ از آن‌ است‌ كه‌ علماي‌ نجف‌ به‌ درخواست‌ مستشارالدوله‌، رئيس‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ - كه‌ از آلت‌ دست‌ شدن‌ اين‌ دو توسط‌«اشخاص‌ مغرض‌ و معاند» بيمناك‌ بود - و نيز درخواست‌ محرمانه‌ سپهدار اعظم‌ از آخوند خراساني‌، باقرخان‌ و ستارخان‌ را به‌ عراق‌ دعوت‌ كردند. به‌هر حال‌ سردار و سالار ملي‌ در ميان‌ استقبال‌ بي‌سابقه‌ مردم‌ وارد تهران‌ شدند و دولت‌ به‌ پذيرايي‌ با شكوهي‌ از آنان‌ پرداخت‌ و احمدشاه‌ جوان‌ هر دورا سخت‌ محترم‌ داشت‌. آنگاه‌ ستارخان‌ را نخست‌ در باغ‌ صاحب‌ اختيار، و سپس‌ در پارك‌ اتابك‌ و باقرخان‌ را در باغ‌ عشرت‌ آباد جاي‌ دادند ومجلس‌ شوراي‌ ملي‌ نيز با اهداي‌ لوحي‌ به‌ تقدير از آنها برخاست‌ و تصويب‌ كرد كه‌ ماهانه‌ به‌ هريك‌ 1000 تومان‌ مقرري‌ پرداخت‌ گردد.

در اين‌ ميان‌ نزاع‌ ميان‌ اعتداليون‌ و انقلابيون‌ يا دموكراتها در حكومت‌ مشروطه‌ به‌ اوج‌ رسيده‌ بود جناح‌ اعتدالي‌ كه‌ بسياري‌ از اشراف‌ و فئودالها را دربر مي‌گرفت‌، از آغاز ورود باقرخان‌ و ستارخان‌ به‌ تهران‌ مي‌كوشيد به‌ آنها نزديك‌ شود و از وجودشان‌ براي‌ عقب‌ راندن‌ انقلابيون‌ بهره‌ جويد؛ چنانكه‌دموكراتها گويا پيش‌بيني‌ مي‌كردند و به‌ همين‌ سبب‌، نمي‌خواستند اين‌ دو وارد تهران‌ شوند، در نتيجه‌ تمايل‌ ستار و باقر به‌ اين‌ جناح‌، روابط‌ آنها باكساني‌ چون‌ سپهدار اعظم‌ و سردار منصور و سردار محبي‌ روي‌ به‌ گرمي‌ نهاد، ولي‌ با سردار اسعد و ديگر سران‌ بختياري‌ صميميتي‌ حاصل‌ نشد.انقلابيون‌ نيز به‌ نوبه‌ خود كوششها كردند تا ميان‌ ستار و باقر را به‌ هم‌ زنند، ولي‌ تحريكات‌ اعتداليون‌ به‌ جايي‌ رسيد كه‌ باقرخان‌ در مجلسي‌، بر ضدنمايندگان‌ دموكرات‌ مجلس‌ سخناني‌ درشت‌ گفت‌ و به‌ تدريج‌ روابط‌ ميان‌ دو سردار تبريزي‌ با سيدحسن‌ تقي‌ زاده‌، رهبر انقلابيون‌ تيره‌ گرديد، تا آنجاكه‌ وقتي‌ ستارخان‌ خواهان‌ تبعيد تقي‌زاده‌ شده‌، باقرخان‌ هم‌ از او پشتيباني‌ كرد. نزاع‌ ميان‌ اعتداليون‌ و دموكراتها به‌ يك‌ رشته‌ خشونتها و قتلهايي‌ منجر گرديد كه‌ عده‌اي‌ از سران‌ مشروطه‌ و دولتمردان‌ نامدار از قربانيان‌ آن‌ بودند تاسرانجام‌ بر اساس‌ مصوبه‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ و دستور كابينه‌ مستوفي‌المملالك‌، يفرم‌ خان‌ رئيس‌ نظميه‌ تهران‌ اعلام‌ كرد كه‌ مجاهدان‌ بايد ظرف‌ 48ساعت‌ سلاحهاي‌ خود را تحويل‌ دهند و اين‌ كار به‌ نزاع‌ و جنگ‌ ميان‌ مجاهدان‌ و قواي‌ دولتي‌ در محل‌ اقامت‌ ستارخان‌ انجاميد و باقرخان‌ هم‌ باگروه‌ خود بي‌درنگ‌ به‌ ستارخان‌ پيوست‌ (30 رج‌ 1328). سرانجام‌ قواي‌ دولتي‌ فائق‌ آمد و باقرخان‌ دستگير شد و مورد تحقير و توهين‌ قرار گرفت‌ واموال‌ مجاهدان‌ و لوحه‌ اهدايي‌ به‌ سالار و سردار ملي‌ به‌ يغما رفت‌. سردار و سالار ملي‌ به‌ ناچار در تهران‌ ماندند يا نگاه‌ داشته‌ شدند. ستارخان‌ 4 سال‌ بعد درگذشت‌ و باقرخان‌ نيز چند سال‌ بعد، در آغاز جنگ‌ جهاني‌اول‌ در زمره‌ گروهي‌ از آزادي‌خواهان‌ در محرم‌ 1334 / نوامرا 1915 رهسپار قلمرو عثماني‌ در عراق‌ شد، ولي‌ شكست‌ آلمان‌ در اين‌ ناحيه‌ و پراكنده‌شدن‌ آزادي‌ خواهان‌، باقرخان‌ و يارانش‌ را به‌ فكر بازگشت‌ به‌ ايران‌ انداخت‌، وي‌ و يارانش‌ در راه‌ بازگشت‌ در حدود مرز قصر شيرين‌ در خانه‌ مردي‌به‌ نام‌ محمد امين‌ طالباني‌ بيتوته‌ كردند ولي‌ شبانگاه‌ همه‌ به‌ دست‌ او كه‌ طمع‌ در اموالشان‌ بسته‌ بود، كشته‌ شدند (ح‌ 1335 ق‌ / 1917 م‌). چند روز بعدماموران‌ انگليسي‌ كه‌ از سابقه‌ شرارتهاي‌ محمدامين‌ آگاه‌ بودند، از ماجرا خبر يافتند و او را گرفتند و پيكر باقرخان‌ را كه‌ در گودالي‌ دفن‌ شده‌ بود،يافتند. محمدامين‌ طالباني‌ اعدام‌، و باقرخان‌ همانجا به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. بعدها در آذرماه‌ 1325 مجسمه‌اي‌ از او در ميدان‌ شهرداري‌ تبريز نصب‌كردند، ولي‌ با سقوط‌ حكومت‌ پيشه‌وري‌، آن‌ مجسمه‌ نيز در زمره‌ چيزهاي‌ ديگر از ميان‌ رفت‌. در آذرماه‌ 1354 جسد باقرخان‌، سالار ملي‌ از روستاي‌محمد امين‌ كه‌ اكنون‌ بيشمان‌ نام‌ دارد، به‌ تبريز منتقل‌ و با احترام‌ در گورستان‌ طوبائيه‌ دفن‌ شدند و بنايي‌ شايسته‌ بر گور او برپا گرديد و چندي‌ بعد نيزيكي‌ از خيابانهاي‌ تبريز «سالار ملي‌» نام‌ گرفت‌. باقرخان‌ تنها يك‌ دختر به‌ نام‌ ربابه‌ داشت‌ كه‌ در 31 خرداد 1347 ش‌، 7 سال‌ پيش‌ از انتقال‌ پيكرپدرش‌ به‌ تبريز، درگذشت‌.

2003-09-01T13:37:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران : عين القضات ميانجى همدانی

۱۱۳۰-۱۰۹۷م/ ۵۰۹-۴۷۶ خ

عين القضات، ابوالمعالی، عبدالله پسر محمد، پسر علي ميانجی همدانی‌ست. او نزديك به ۹ سده پيش، نوجواني خود را در خراسان، "مركز علم و ادب آن زمان" نزد فيلسوف و دانشمند بزرگ، "عمر خيام نيشابوری" و استادانی مانند محمد حِمَويه گذرانيد و آموزش ديد. احمد غزالي از‌عارفان بزرگ و همراستای فكری ابن سينا، استاد دیگرعین القضات که در برابر بردارش "محمد غزالی" که غرق در دگماتيسم و بنيادگرايی و دشمن سرسخت فلسفه بود، راه اشراق و مکاشفه می رفت، عين القضات را " قرة العين" (نور ديده) نام نهاد.

عين القضات انديشمند و روشنگري ست آزاديخواه. در نوجواني به فراگيری دروس ديني روي آورد. هم زمان با فراگيری دانش زمانه ي خود، به کنکاش و بررسی اديان پرداخت و در روند جستجوگري‌های خويش، به ياري تعقل، باورهای ايماني خويش را مورد تجديد نظر قرار داد. آنگاه با تابیدن نور دانش و چالش در ذهن، در ده ساله‌ی پايان عمر كوتاه خويش، به اين گذار رهنمون گرديد كه تا برهان‌های برآمده از علم و خرد را به جاي پيش انگاره هاي ايدآليستي، روايات، احكام ايماني – مذهبي بنشاند و دگم هايي همانند "آفريده شدن عالم"، "واجب الوجود"، " علم خدا"، " بازگشت" ،"روز قيامت" و "بهشت و دوزخ ووو را به تمامی مردود شمارد. پس از اين ردْ ونفي است كه تمامي تبليغات مذهب را " دام وفريب" مي‌نامد و حتا ديدگاه ايدآليستي و غيرعلمي استاد خويش"احمد غزالي" را ناپذيرفتني مي‌شمرد. آموزش هاي علمي ابن سينا، به ويژه نوشته‌هاي فلسفی آمده در كتاب "اضحَوی" ابن سینا كه به سبب آن از سوي "امام محمد غزالي" تكفير وی را به همراه داشت، پذيرا مي گردد. عین‌القضات ، در سن ۲۴ سالگي به نام ترين كتاب فلسفي خويش " زُبدَة الحقايق"(زبده) را به نگارش در آورد.عين القضات، بیش از شش سده پيش از دكارت و اسپينوزا و كانت، به فسلفه ي " قائم به ذات بودن اشياء" يا به مفهوم " شيي در خود" پي برد. دكارت (۱۶۵۰-۱۵۹۶) برآن بود كه پاره اي از شناخت ها از راه عقل به دست می‌آيند. وی بر آن بود که «هيچ چيزي را بي آنكه آشكار و مشخص به حس، درك نكرده ايم، نمي توانيم بپذيريم». دكارت با پيش نهادن حكم «‌مي انديشم، پس هستم» برآن است كه «موجودی انديشنده فهميدن» ، " يقينی شهودي است"، اما او از خويشِ ناكامل خود به باورِ " وجودي كامل" رسيد و اين باور را همانند يقينِ "هر كه انديشيد، پس هست"، وجود خدا را یقین پنداشت. دكارت " شكافي عميق بين هستي انديشه و هستي ماده"، كشيد و تشكيل هستي را از دو گوهر كاملاً مجزا، يعني انديشه و ماده دانست. در نخستين سال هاي ۱۷ ميلادي، دكارت، به اين حقيقت كه "مي انديشم، پس هستم"، هسته ي شناخت فلسفي- علمي خويش را در برابر شكاكان بنيان مي گذارد و اما "دوآليسم" روح و جسم نگرش افلاتوني در ديدگاه او ماندگار می‌شود. دکارت، جانوران را "حيوان- ماشين" مي نامد و كاربرد چنين برداشت فيزيك ابزاري را نيز براي انسان در نظر گرفته و با قوانين مكانيك، توضيح پرداز می شمارد. دكارت، شناخت پذيري ماده را نه از راه حواس(تجربه)، كه از راه تعقل (ذهن) و مكاشفه شدني مي داند. با نگرش دكارت، عقل به معناي قدرت درك مفهوم مي باشد و صورت كلي چيزها، يعني درك كليت را مي تواند، اما ذهن از آنجا كه بر اين كوشش است تا به كمال دست یابد و از آن‌جا كه اين فقط ذهن روشن دارای مفهوم كمال در خويش، پس مي تواند به‌وسيله روش شناختي (متدولوژي) به كمال مطلق دست يابد. به بيان ديگر، شناخت نهايي همان مكاشفه است. به ديد دكارت، مفاهيم كلي در ذهن جاي دارند و انديشه ها در بيرون از خود آدمي اند و در بيرون جهان محسوس،‌ موجود. به‌ياري مكاشفه، يا كشف شهود- "اشراق" تابش درك بي واسطه به دليل بي چون وچرا بودگي، آن چنان روشن و بديهي است كه نيازي به استدلال ندارد. همانند خورشيد، كه نماد حقيقتِ خويش است؛‌ و به بیان مولوي "آفتاب آمد دليل آفتاب". گزاره‌ی «انسان هست»، امري آشكار و بديهي است، اين درك بي واسطه به وسيله ي خودِ بودن، "هستم مي انديشم" يا " مي انديشم، پس هستم"، خو به هيچ برهاني نيازش نيست. دكارت، هرچند شناخت را به ياري حواس (تجربه) انكار نمي كند، اما نقش سرانجامي را به تجربه وا نمي گذارد. "من"، وجود خود را دريافت مي كنم، هستي خود را بي واسطه مي فهمم، اين دريافت نه حسي است نه استدلالي، مكاشفه‌ای‌‌ست از راه ذهن بي نهايت. "اسپينوزا" (۱۶۷۷-۱۶۳۲) نيز به "وحدت وجود" باور داشت و به سبب باورهايش از که "همه چيز در خداست و خدا در همه چيز است" كليسا رانده شد. "اسپينوزا" با ردّ دوآليسم دكارت طبيعت و ماهيت چيزها را به يك گوهر واحد، به هستي يگانه که گاهي خدا و يا طبيعت اش مي خواند خلاصه می‌نماید. طبيعت اسپینوزایی، ساختاري است هم از "ماده وهم از انديشه". و"ديدن همه چيز از چشم انداز ابديت " شدني است، هدف، دريافت هرچيز با ادارك همه جانبه" است. ايمانوئل كانت (۱۸۰۴-۱۷۲۴)، نیز همانند عین القضات، "چيزها" را شناخت پذير مي دانست و برآن بود كه: در "ادراك ما از جهان هم "حس" و هم "عقل" دخالت دارد. در اينجا "كانت" به بياني هم "ايمپيريست" است و هم " راسيوناليست"، زيرا كه عقل گرايان، پايه شناخت (معرفت) انسان همه در ذهن می‌دانند و تجربه گرايان، شناخت جهان را همه زاييده ي حواس انسان مي شمارتد. كانت، زمان ومكان را «دو صورت شهود» انسان می‌خواند و بر آن است كه «‌درك حسي چيزها در زمان ومكان، ذاتي انسان است». كانت، زمان ومكان را فراسوي انسان نمي داند، بلكه اين دو مفهوم را وابسته به حالت آدمي مي شمرد. كانت مي گفت: " زمان و مكان، حالات حسي ماست، نه صفات جهان فيزيكي." "هم ذهن با چيزها تطبيق مي يابد و هم چيزها در ذهن انطباق پيدا مي كنند.{« بين شيي در خود» و «شيي در نظر من"، تمايز است»}، يعني كه شناختِ قطعي چيزها نا ممكن است. به برداشت كانت، دو عنصر اما به شناخت انسان از جهان ياري مي رسانند:" احوال خارجي پديده كه از راه حواس(تجربه) یعنی «ماده شناخت» و ديگري احوال دروني(عقلي) خود انسان یعنی« صورت شناخت»، تا علت هر رويدادي را دريابد. در رابطه با اثبات خدا و نفي آن، كانت بر آن بود كه عقل و تجربه، هيچ يك مبناي استوارى براي اثبات وجود خدا نيستند. كانت، براي حل اين بن بست دين، راستای ديني تازه اي گشود و گفت "آنجا كه پا ي عقل وتجربه مي لنگد، تهي گاهي پديد مي آيد كه مي توان آن را با ايمان پُر كرد. كانت " اين باور ديني را وظيفه ي اخلاقي انسان مي شمرد. كانت، مسيحيت را با چشم بستن بر عقل وتجربه، نجات بخشيد. ايمانوئل كانت، ايمان به "بقاي روح"، ايمان به "وجود خدا"، و ايمان به " اختيار انسان" را "انگاره‌هاي عملي" ناميد و اخلاق(وجدان فردي) را مفهومي مطلق بخشيد. كانت در كشمكش بين عقل و تجربه راهي ميان بر مي يابد: "دو چيز ذهن مرا به بهت و شگفتي مي‌افكند و هرچه بيشتر و ژرفتر مي انديشم، بر شگفتي‌ام مي افزايد: يكي آسمان پر ستاره اى كه بالاي سر ماست و ديگري موازين اخلاقي كه در دل ماست."

با اين برداشت است كه افلاتون، عين القضات و دكارت را در كنار هم و در آيينه ي اشراق مي بينيم. دكارت و كانت و نيز عين القضات، گويي اين بيان افلاتون را بازگويي مي كنند: «نفس مانند چشم است، چون متوجه چيزي شود كه بر آن نور حقيقت و هستي تابد، آن را درك مي كند و روشن مي گردد، اما چون به دنياي نيم تاريك كون وفساد توجه كند، ازآن فقط وهمي به دست مي آورد و درست نمي بيند.» افلاتون دنياي "مُثُل" را ديدن چيزها در پرتو آفتاب مي نامد. افلاتون چشم را به نفس (عقل) و خورشيد را به مانند سرچشمه‌ی نور حقيقت تشبيه مي كند. افلاتون تفاوت ميان بينش روشن عقل و بينش آشفته‌ی ادراك حسي را به ياري نمونه ي حس بينايي ثابت مي كند. اين انديشه به دكارت و كانت و آگنوتسيست هايي همانند "هيوم" و "لاك" كه وجود ماده در بيرون از ذهن را مي پذيرفتند اما، در برابر شناخت پذيری پديده های مادی، "لاادری گری" نگرش می‌ساختند، گسترش مي يابد. اما عين القضات، گرچه با بيان همان عشق افلاتون، اما در بيان شناخت پذيري «چيزها» گامي فراتر از دكارت، اسپينوزا و كانت برداشت. كانت، با آنكه وجود ماده را در خارج از ذهن مي پذيرد، اما شناخت پذيري ماده را به «ما نمي دانيم" وا مي گذارد. عين القضات نزديك به هزا رسال پيش، هستي را به ياري عقل و دانش ، شناخت پذير مي داند. انديشه هاي فلسفي- علمي عين القضات در باره‌ی مفاهيم علم، شناخت، عقل و بصيرت، نشانه‌ی چيرگي و ديدگاه های علمي اين عارف است. به ديد عين القضات: عقل، عالي ترين و كامل ترين نماد و فرآورده ي پيچيده ترين و كامل ترين ماده روي زمين،("مغز") سرچشمه شناخت است. عقل به بيان پارامنديس(۵۱۵-۴۴۰ پيش از ميلاد) تنها داوری است كه حقيقت را تشخيص مي دهد. به بيان عين القضات "هرچه كه بتوان معناي آن را به عبارتي درست و مطابق آن، تعبير نمود، علم نام دارد." و معرفت (شناخت) به آن معناست كه "هرگز تعبيری از آن متصور نشود، مگر به الفاظ متشابه." و بصيرت چشم درون انسان است كه "هرگاه اين چشم باز شود، بديهيات عالم ازلي را درك خواهي كرد." اين بيان، تاييدي است بر قديم بودن هستي و اينكه "هست از نيست پديد نيايد". بيان دكارت، ششصد سال پس ازعين القضات است كه وي اين آگاهي را مكاشفه ناميد. عين القضات بر آن است كه چشم عقل مانند پرتو آفتاب و بصيرت، خود خورشيد است؛ عقل يا خرد برای شناخت حوزه‌ی دنيای مادی موجود در زمان ومكان، عملكرد مي يابد و بصيرت، ادراك فراحسي شهود از ديدگاه او در متافيزيك ره مي جويد. عين القضات به مانند يك خردگرا (راسيوناليست) تا آنجا پيش مي رود كه دستاوردهاي دانش زمانه و زیستی‌اش، ميدان بازگشايي پيچيدگي ها، برداشت و ارزيابي پديده ها و پرسش ها را شدني مي ساختند. اما، انديشه اش گاهي تا آن فراسوي اوج مي گيرد كه به ماترياليسم و روش شناختي ديالكتيكي نزديك مي شود، آنگاه كه شرايط عيني و علمي زمانه و زندگاني اش، تبيين پديده هاي پيچيده را ناشدني مي گردانند، به «آگنوتيسيسم» نزديك مي گردد. اما در "نمي دانم" لاادري گري هاي نمونه‌ی «جان لاك» و «هيوم» نمي ماند. پس به بصيرت راه مي جويد تا به شناخت پذيري «چيزها» برسد. عين القضات ماده را قديم مي داند، نه آفريده شده(حادث)، اما به متافيزيسم هم چشم دارد. با اين حال ، متافيم كه از ديد ويشن پذير ت، اما با "چشم بصرت كه خود خورشيد است." چنين نگرشي يك اعتماد به نفس بزرگ انساني، يك اراده سترگ و دینی را به نمایش می‌گذارد، و با اعلام جنگ با دين، نشانه دارد.

عين القضات در مهمترين كتاب فلسفی «‌تمهيدات»، همانند ابوسينا،«معاد» (بازگشت) يكي از مهمترين اركان و اصولي دين اسلام را غيرعقلاني و مردود مي شمرد. عين القضا ت آشكارترين ديدگاه هاي «انسان خدايي» ، «حدت وجودی» ، ضد ديني و الحادي خويش را بي پروا در اين كتاب آشكار مي سازد. آموزش هاي او در اين كتاب، جوانه هاي زندگي پرفروغ و زيبنده‌ی يك فيلسوف جوان در آستانه شكوفايي را بازتاب مي دهد و عين القضات بي باك و حلاج وار، ديدگاه های انقلابی و روشنگرانه‌ی خويش را در همه جا تبليغ مي كند و به بيداری جامعه و حقیقت جویی ‌خویش می‌كوشد. او دشمن ناداني و خرافات دينی‌ست و حفره‌های خوفناک دين را مي شناساند؛ پس حكومت و دين حاكم، به همراه شريعت‌مداران، سخت بيمناك مي شوند. دستور بازداشت وي از سوي خليفه‌ی بغداد و فقيه‌هان داده مي شود. عين القضات دستگیر می‌شود و دست بسته به زندان بغداد روانه مي گردد. در سن سي و سه سالگي در زندان، كتاب «شكوی الغرايب» را به زبان عربي مي نویسد. اين كتاب ارزنده را دفاعيه عين القضات مي شمارند.
"زندان و زنجير و اشتياق و غربت و دور ي معشوق البته بسيار سخت است." اما، همه اين شنكنجه ها را مي پذيرد و در برابر دين و دولت طبقاتي، تن به تسليم نمي سپارد. سرانجام در سن سي وسه سالگي در " شب هفتم جمادي الآخر سال ۵۲۵ هجري" (۵۰۹ خورشيدي )/ ۱۱۳۰ ميلادي ، آیت‌الله های در بار خلیفه و حوزه نشینان موقوفه خوار، کشتن‌اش را فتوا می‌دهند. حقیقت، با مرگی،‌هزار بار مردن و سوختن، بر دار می شود. نوشته‌های عین القضات،‌ بسیار بوده و با زبانی روان و پرشور نگاشته شده و در همان حال، پربار و آموزنده‌اند. «رساله‌ی لوایح»، «‌یزدان شناخت»، «رساله‌ی جمالی»، «تمهیدات» یا «زبدة الحقایق» ‌و نامه‌‌های بسیاردراین شمارند و بی شک نوشته‌‌ها و یادداشت‌هایی که دین ودولت طبقاتی را به تهدید می گرفته‌اند، برای همیشه از میان رفته‌اند. عین القضات در یکی از نوشته های خویش، درآن هنگام که حتا هنوز از مذهب فاصله نگرفته است «در بیان حقیقت و حالات عشق» چه شیوا و توانا می نویسد: «‌ای عزیز... اندر این تمهید، عالم عشق را خواهیم گسترانید. هرچند که می کوشم که از عشق در گذرم، عشق مرا شیفته و سرگردان می دارد، و با این همه، او غالب می‌شود و من مغلوب. با عشق کی توانم کوشید؟!»

کارم اندر عشق مشکل می‌شـــود
خان و مانم در سر دل می‌شــــود

هرزمان گویم که بگریزم زعشق
عشق پیش از من به منزل می‌شود

... در عشق قدم نهادن،‌ کسی را مسلم شود که با خود نباشد، و ترک خود بکند و خود را ایثار عشق کند. عشق آتش است، هرجا که باشد جز او رخت دیگری ننهند. هرجا که رسد سوزد و به رنگ خود گرداند... کار طالب آن‌ست که در خود،‌ جز عشق نطلبد. وجود عاشق از عشق است، بی‌ عشق چگونه زندگانی؟ » و چه این بیان به نگرش «اریک فروم» در «هنر عشق ورزیدن» نزدیک است که می گوید: «عشق پاسخی ست به پرسش وجود انسان.» اریک فروم، همانند عین‌القضات، عشق را فدا کردن می‌‌نامد، اما درست به برداشت وی نه مجنون وش و خود-آزار، بلکه آن فدایی که نه «ترک چیزها و محروم شدن و قربانی گشتن.» و چنین از گذشتن از خویشتنی است که «فضیلت» و «برترین برآمد انسانی»‌اش می‌نامد. عشق نیرویی‌ست تولید گر عشق. به بیان کارل مارکس، «عشق را تنها می ةوان با عشق مبادله کرد.» و در چنین مبادله‌ای ست که اصالت فردی در باز تولیدی انسانی به برآیند پیوند‌ها تکامل می‌یابد. به اینگونه، عشق به بیان و چشم انداز عین‌القضات، نوعی بیان اجتماعی است، نه میل و نیازی فردی. درعشق پیوستار عشق، فدا و عشق، مکاسفه است و انکشاف، کشف انسان نوعی است، کشف انسان به مفهوم خویش و انسان اجتماعی و همزمان، انسان عاشق، عاشق هستی، عاشق انسانی دیگر، عاشق زندگی، که انسان غیر عاشق به انسان بودگی خویش پی نمی جوید و چنین بیگانه با عشقی بیگانگی با خویشتن است و ستیزه گر با خویشتن خویش و بودوارگی‌اش بی‌هوده و ناگوار. این سیر و سلوک و مکاشفه، هم نیازمند مهربانی است و هم آگاهی، هم خرد را چشم است و هم بصیرت را خورشید درون؛ دیدن با چشم دل، اشراق و چیرگی بر، از خود بیگانگی وشیی‌وارگی، در این وادی پر خوف و راز، باید که «جمله جان شوی، تا لایق جانان شوی». عشق پدیده‌ی منطقی و بلوع است. تکامل و رشد طبیعی را نشانه‌گر و پرورشی طبیعی است انسان - سرشتی و گوارا. این‌گونه است که عین‌القضات و حلاج به عشق می‌نگرند، به دریای بی‌کران و قد افراخته، سر برافراشته می‌روند در آةش، جان می‌بازند، اما ظفرمندانه.
زیر نویس
ــــــــــــــ
برای نگارش این نوشتار از کتاب‌های زیر یاری گرفته‌‌ام:
۱- مصنفات عین‌القضات همدانی، (زیده، تمهیدات،‌ شکوی‌الغرایب) جلد یک، به کشوشش عفیف غسیران، انشتار دانشگاه تهران، سال ۱۳۴۱.
۲- گنجینه سخن، ج ۲، ذبیح‌الله صفا.
۳- حلاج ، علی میر فطروس.
۴- تاریخ فلسفه غرب، برتراندراسل، ج ۱-۲، برگردان نجف دریابندری.
۵- هنر عشق ورزیدن، اریک فروم، برگردان پوری سلطانی.

عباس منصوران
08 Apr 2003

2003-08-27T10:02:00.000-07:00

آذربايجاندا قادين حركاتيندان اؤرنكلر: تئللي زري و سرييه خانيم
رضا همراز r_hamraz@yahoo.com

تاريخ سوره سينده آذربايجان قادينلاري ايستر اؤز ارلري ايله، ايسترسه ده اؤزلوكلرينده قانلي - قادالي دؤيوش مئيدانلاريندا، بول - بول حماسه لرين ياراديجيلاري اولموشلار كي، تاريخ صحيفه لريميز بونلارين بير سيراسينا اؤز سينه سينده اؤيونه، اؤيونه يئر وئرميشدير. بو تورپاقدا اولدوقجا قادينلارا حؤرمت گؤزو ايله باخيلميش و بير سيرا يابانجيلار كي، قاديني نفر واحيدي ايله اؤلچوب و «زن و اژدها هر دو در خاك به» دئميشلر، باخيلماميشدير. زنگين و بير چوخ حيصصه لري قيزيل قانلا يازيلميش تاريخيميزده قادينلارين روللاري بعضي يئرلرده كيشيلردن آز اولماميش و بوتون ساحه لرده گاهدان قاباقجيل دا اولموشلار. اؤرنگ اولسون دئيه دؤيوش مئيدانلاريندا بابكين حايات يولداشي كلدانييه، كوراوغلونون نيگاري و نبي نين هجري اونلارلا بيرگه دؤيوشلرده ظفرلر قازانميشلار. تانباكي حركاتيندا هله ده آدي چوخ حؤرمتله ياد اولان زئينب پاشا، اؤز قهرمان يار يولداشلاري ايله خالقين دار گونونده ياغيلارين باشينا نه اودلار تؤكموشلر. شاعير ز-اميرلو دؤيوشچو قادينلاريميزن پايين آشاغيداكي شعرده گؤزه ل و لاييقينجه تصويره چكميشدير:

اسكي زمانلاردان بيزيم ائللرده قادينلارا بوللو، حؤرمت وارايميش
آنايا، گلينه، قيزا هر زامان توكه نمز ده يرلر، عيززت وار ايميش
تاريخ بويو اولو آتا باباميز آنا ايله تانريني، حاقلي بيلميشلر
بير تانري اؤنونده اييليب، داها آنالار اؤنونده، بير اييلميشلر
ازلدن ديللرده مثل اولموش كي:«آسلانين اركه يي، ديشيسي اولماز»
دئييبلر قادينا ده ير وئرمه سك ميللتين ده يرلي كيشيسي اولماز
اوندا كي باشقالار، قيز اوشاقلارين ديري، ديري تورپاق آلتدا قويلارميش
هامان چاغدا بيزيم ائل اوباميزدا بخت اولدوزو، آتا قيزين سانارميش
اوندا كي باشقالار، آروادي قيزي ساتيرديلار قول تك، پولا بازاردا
ياشاياردي آزاد بيزيم آروادلار ديز به ديز شرفله، ان ايفتيخارلا
تاريخلرده پارلاق بير اولدوز كيمي تومروس آناميزين، آدي قالميشدير
او تومروس كي تبريز، آنا وطنيم ايفتيخارلي آدين اوندان آلميشدير
كوراوغلو نبي يه، سس ووروب سسلر نيگارلار، هجرلر، زينب پاشالار
بوردا زنانلار دا كيشيلر كيمي ايستيبداد كؤكسونه سونگولر چالارلار
هونر عالمينده داييم پارلاييب يوزلرجه مه هستي، يوزلرجه پروين
نه گؤزل اثرلر ياراديب بونلار ظاهيري ساپ - ساده معناسي درين
آزاده كيشيلر - آزاد قادينلار ياشاديب ياشاسين آذربايجانيم
اودلار، ديياريسان، شرف يوردوسان سن كيمي آنايا، قورباندير جانيم.

مشاهير تركهاى ايران : تئللي زري خانيم

اوست سطيرلرده دئديييميز كيمي بيزيم تاريخ، جومورودلردن دالغالانير. ايندي بورادا اونلارين بير باشقاسيندان دا آد چكمك ايسترديم. بو جسارتلي قادين «تئللي زري» اولموشدور كي، مشروطه اينقيلابيندا اوغلانلارلا بيرگه دؤيوش سنگرلرينده ياغيلارين علئيهينه موباريزه آپاريردي كي، ظاليملرين ميراث گولله لرينه توش گلير. باشقا موجاهيدلر بو جنگ پالتار گئين دؤيوشچونو دينج بير يئره آپاريب اونون يارالارينا داوا - درمان ائتمه قرارينا گليب، اونون حرب گئييملرين چيخارداندا مانئع اولوب و ايسته يير كي ستتارخان گرك بورادا اولسون. بو خبري قوچاقلار ستتارخانا يئتيرجك هامان، ستتارخان او دؤيوشچونون سون چاغلاريندا باشي اوستونه يئتيشمك همان اولور. شاعير محمد ابراهيم زاده «دنيز» بو دستاني گؤزلجه نظمه چكميشلر. بونو دا قئيد ائتمك يئرسيز اولماز كي، همين داستانلا، ماراقلانانلاردان بيريسي ده ائل و خالقين شاعيري سؤهراب طاهيردير. سؤهراب موعللمين بو شئعري بير نئچه دؤنه چاپ اولدوغونا گؤره اوندان واز كئچيب، محمد دنيزين شئعرين بيرگه اوخوياق:

كؤنلوم يئنه بير ايز آييرير دويغو تئليندن
ايستر يئني بير صحبت آچا آذر ائليندن
سؤز باشلاياراق بير دؤنه تبريز شهريندن
مشروطه ديلاورلرينين بول هونريندن
مشروطه ده بير قيز گئيينيب جنگ ليباسين
قانلا بوياييب اللرينه الوان حناسين
تومروس ساياغي ايلهام آليب اؤز ديياريندان
تا وار نفسي ائتدي ديفاع ناموس - عاريندان
گؤلله ده يره ك، سينه سينه قاني جالاندي
يالنيز يادا باش ايمه يه ره ك سرت يارالاندي
ائللر قوچاغين تئز گؤتوروبلر ائوه ساري
ملحم قويالار يارهسينه ائتمه يه زاري
هر نئتديلر، او قويمادي سويسونلا ليباسين
تا ياره سينين اؤستونه قويسونلا داواسين
ستتارخان او دم تئز يئتييشيب سؤيله دي اوغلوم
آي ويجداني پاك قلبي تميز نيييتي دوغروم
عيللت نه دي كي قويموسان ائتسينله طبابت
آيا بو ايشه واردير الينده يئني عيللت؟
او ائل بالاسي اوز توتاراق سؤيله دي سردار
تئز سن بوراني خلوت ائله سنله سؤزوم وار
ستتارخان او حال خلوت ائديب تئز او مكاني
اوز توتدو اوغول وار نه سؤزون سؤيله بو آني
اوول يارهلي عسگر دئدي ائل اولدوزويام من
اوغلان دئييلم ائل بالاسي ائل قيزييام من
ستتارخان ائشيت جك بو سؤزو بير حالا قالدي
رنگي ساراليب تئز قيزين آدين خبر آلدي
«آدين نه دير آي ائل قوچاغي قلبيمي دلدين
من كي ديرييم اؤلمه ميشم سن نييه گلدين؟
تئللي زري سسلندي وطن عسگرييم من
اوغلان دئييلم تورك قيزي، تئللي زرييم من
تئللي زرينين سردار ائله كي سوروب حالين
چيخدي ائشييه سسله دي فورن اؤز عيالين
سسلندي قادين گل بو قيزين باغلا ياراسين
چوخ سعي ائله قويما اؤله بو خالق بالاسين
تا اؤ يئتيشسينجه زري آراميني آلدي
آذر ائليني مين كدهره مين اودا سالدي
جوت گؤزلري اولدوز تك آخيب گول كيمي سولدو
بيرليك سؤزونو خالقا دئييب سونرا اؤلوبدو
ائل آشيغي چال منصوري غملر تزه لندي
آذر بالاسي تئللي زري قانه به لندي
چالخاندي «دنيز» قان دولوسو اولدو بو چوللر
مينلر قوچاغين قاره ساچين هؤردو بو ائللر

مشاهير تركهاى ايران : بايرامقولو قيزي سرييه خانيم

هله 21 آذر جريانيندا اردبيلدن قالخان و ايستيبداد علئيهينه قهرمانجا موباريزه آپاران بايرام قولو قيزي سرييه خانيمي، گؤرنلر، اونون جسارت و شهامتيندن سؤز -صؤحبت آچاندا، سانكي ايكينجي زئينب پاشادير ذيكر ائتميشلر. بو جسارتلي و تاسسوفله آدي ايتگين قالان قادين تكينه 5 گون دوشمنين موحاصيره سينده قالديقدا يئنه ال - قولو سووومادان سون گؤلله يه قدر آتيشميش آنجاق نه ايسه ياغيلارين يالانلاري و ياغلي ديللرينه اينانيب سنگردن چيخديقدا، نامردجه سينه اونو قتلگاها گؤنده ريب گؤلله ده مينه وئرنده جللادلارا دئيير: تاريخ سيزلره نيفرين ائدهجك، قاتيللره نجات يولو باغليدير. آذربايجانين رشيد بالالاري منيم اينتقاميمي سيزدن آلاجاقلار. آذربايجان آزاد اولاجاق».

«آزادليق يولوندا مبارزه» كيتابيندا بو قادينا عاييد آشاغيدا كي سطيرلر قئيد ائديلميشدير:«خلق آزادليغينين كئشيگينده مردليكله دايانان اؤز عينادچيليغىيلا دوشمني حئيرته سالان ايگيد ثومرين اوغوللاري ايچريسنده آذربايجان خلقينين قهرمان قيزي سرييه ده ووروشوردو. او، حيات يولداشي علي ايله بيرليكده، اونونلا چييين - چييينه بير سنگردن آتش آچيردي. لاكين او، هم موحاصيره ده، هم ده فيشنگي قورتاماقدا ايدي. بونا باخماياراق او، دوشمنه تسليم اولماق ايسته ميردي. خايين دوشمن ثومرين فداييلرينين، ائلهجه ده سرييه خانيمين قارشيسينا قورآن گتيرير، اونا ال باسير، آند ايچير «شرفله» سؤز وئرير و حاكيم طبقه لرين يوز دفعه لرله ال آتديقلاري آلچاق حيله و آلداتما مئتودوندان ايستيفاده ائدير. آز سونرا قورآنا باسيلميش اللر ثومرين فداييلرينين، او جومله دن شاهسئون ائللرينين قهرمان قيزي سرييه نين قانىيله بويانير. قهرمان فدايي سرييه اؤلدورولمه ميشدن اوول بارماغيني جللادلارين گؤزونون ايچينه سيلكه له يه ره ك «بو سيزين اوچون هونر دئييل، تاريخ عهد و پئيمان پوزانلاري نيفرتله ياد ائده جكدير»! دئميشدير. او سؤزونو دوام ائتديره ره ك اوجا سسله بئله علاوه ائتميشدير: «آذربايجانين ايگيد اوغوللاري منيم قانيمي يئرده قويماياجاقدير! شهيدلر قاني آزادليق آغاجين سوواراجاق» بو نزاكتلي و شرافتلي قادين «اردبيلين ثومرين قصبه سينده 1325 ينجي ايلين آذر آيينين 26 ينجي گؤنو ناهاردان سونرا ساهات 6 دا بير ده ييرمانين قيراغيندا تاسسوفله شهيد اولونموشدور» و بئله ليك له «18 نفر فدايي ايله شاهسئون قيزي سرييه، خانلارين سيلاحلي دسته لرينه 5 گون موقاويمت گؤستريب اؤلومو مردليكله قبول ائتديلر.» يازيقلار اولسون كي بو رشيد و ديلاور قاديندان تاريخلري آراييب، آختاراندا بير شئي گؤزه ده يمير. البتته بونون اساس عاميلي بو اولابيلر كي، ميللي حوكومت دئوريلنده ن سونرا، اوندان يازماق نئجه دئييرلر گوج آپاران ايشلردن ايدي و سونرالاردا او دؤورون آداملاري قيريليب قورتولدوقدا ايش داهاچتينلشميشدير. بئله ليك له سرييه خانيم دا اؤزوندن قاباق ظولم و ظاليم علئيهينه موباريزه آپاران موباريزلر كيمي تاريخه قوووشدو و اؤز گؤستردييي شرافت و شوجاعتي ايله تاريخيميزين بزكليلريندن بيريسي اولور. نئجه كي زئينب پاشا، هجر خانيم، آتلي شاه به ييم، تئللي زري، عظمت خانيم، پروين اعتصامي، گنجه لي مه ستي، نيگار خانيم، خورشيد خانيم و... اولموشلار. يازيميزين سونوندا اوستاد حميد سخامئهرين منيم خواهيشيمله يازديغي «آسلان سرييه» باشليقلي شئعرين بيرگه اوخوياق:

گؤردو اؤز يوردون٫ ائلين زار و پريشان سرييه
غئيرتي چكمه دي گؤرسون ائله نالان سرييه
ظاليمين بلكه توفنگيله سؤكه سينه سيني
ويجدانيله اؤز آرا باغلادي پئيمان سرييه
ائتمه يه جنگ فيشنگيله توفنگين گؤتوروب
مرد-ى مردانه اولوب عازم-ى مئيدان سرييه
عرصه تنگ اولدوغو حالدا آتيشيب دوشمنيله
دوشمنين باغريني بئش گون ائله ييب قان سرييه
تا فيشنگي واريميش سنگريني بوشلاماييب
صوولتيله ائله ييب دوشمني حئيران سرييه
چوخ دؤيوشدن سورا آخيرده فيشنگي قوتاريب
ائله ييب جانين آذربايجانا قوربان سرييه
(توپراق آلتيندا زن و اژدهاني قويلويانا)*
كيشيليك رسمين ائديب اوندا نومايان سرييه
قوربانام منده «سخا» سرييه كيمي قهرمانا
كيشيدن ده باشيميش چونكو او اينسان سرييه
آسلان آسلاندي دئييبلر اولماز اركك يا ديشي
يئري واردير اونا تاريخ دئيه آسلان سرييه

قايناقلار و ايضاحلار
1- "آزادليق يولوندا مبارزه"، بيرينجي جيلد، ص 19
2- "مهد آزادي" گؤنده لييي، شاعير ز-اميرلو- نون شئعري همين گؤنده ليك دن گؤتورولموشدو.
3- حؤرمتلي شاعير محمد دنيزدن شئعرين بيزيم ايختياريميزدا قويدوقلارينا گؤره اؤز ميننتدارليغيميزي بيلديريريك.
4- "از زندان رضاخان تا صدر فرقه دمكرات آذربايجان"، علي مرادي مراغه اي، باهار 1382، تهران، اوحدي، ص 516
5- سالماسلي عاليم دوستوم حؤرمتلي علي اصغرغفورينيا جنابلارينين، لطفعلي اردبيلي (فلكي)نين سرييه خانيم حاققيندا ايكي سطيرليك يازيسين بيزه لوطف ائتديكلرينه گؤره تشكور ائديريك.
6- "گذشته چراغ راه آينده است". پژوهش گروهي: جامي، ويراستار: بيژن نيك بين، چاپ دوم پاييز1371 - تهران نشر نيلوفر.
* - "زن و اژدها هردو در خاك به- جهان پاك از اين هر دو ناپاك به"حكيم فردوسي طوسي، ايرانين آدليم شاعيري.

2003-08-26T20:23:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: شيخ محمد خيابانى

شيخ محمد خيابانى در سال 1297 هجرى قمرى در خامنه از توابع تبريز به دنيا آمد . مدتى در روسيه در تجارتخانه پدرش مشغول كار بود. در زمان محاصره تبريز توسط قشون محمدعليشاه , جزو مجاهدين مدافع شهر بود. در دوره دوم مجلس شوراى ملى از تبريز به مجلس راه يافت و عضو حزب دمكرات بود.پس از بستن مجلس به روسيه و سپس به تبريز آمد, بعداز انقلاب 1917 در روسيه , فرقه دمكرات را فعال نمود. درزمان حضور قواى عثمانى در تبريز مدت دو ماه در زندان بود. خيابانى از مخالفين سرسخت امضا قرارداد خائنانه ايران و انگليس توسط انگلوفيل معروف وثوق الدوله صدراعظم وقت بود. پس از امضا اين قرارداد اعتراضات گسترده اى بويژه در بخشهاى شمالى ايران بوقوع پيوست, از جمله قيام دمكراتهاى آذربايجان به رهبرى خيابانى. اين قيام در سال 1338 قمرى(1920 ميلادى) با خدعه ونيرنگ و تا حدودى برآورد غلط دمكراتها كه حاكم منتصب تهران يعنى مخبرالسلطنه را عليرغم ارتباطاتش با نيروهاى مرتجع و قزاق و انگيس به شهر راه دادند, بطرز وحشيانه اى سركوب گشته و خيابانى بطرز فجيعى به قتل رسيد

مشاهير تركهاى ايران : شيخ محمد خياباني

Eldar@Duzgun.net

هر گون خياباني نطق سؤيله يير ،
آرزوسون ، آمالين هي بيان ائدير .
توركجه دانيشيردي فصاحت ايله ،
وارلي توركجه ميزده بلاغت ايله .
دينله ينلر بوتون حيران اولوردو ،
عجم حناسي نين رنگي سولوردو.
گؤزل دانيشيردي توركجه ميزي او ،
اوجاباش ائديردي هر گون بيزي او .
قيام قالديرميشدي شانلي توركجه ميز ،
اگميردي تهرانا قهرمان تبريز .

ح.دوزگون

شيخ محمد خياباني مشروطه دؤورونون بؤيوك يازيچيلاريندان ، دانيشانلاريندان و عالم لريندن ايدي . او مملكتيميزين آزادليق و استقلالي اوچون چوخلو فداكارليقلار ائتميشدير، بو بؤيوك كيشي آذربايجانين و ايرانين افتخارلاريندان ساييلير . خياباني نين قوه لي يازي لاري و تاثيرلي دانيشيقلاري اولموشدور. اونون دانيشيقلاريندان آزادليق روحو ، شجاعت و ملي غرور حسي ائشيدنلرده يارانيردي . اونون علمي دانيشيقلاريندان سونرا ، نظري ارشاداتي عموم خلق طرفيندن قارشيلانيردي .بو مبارزين شهادتي نين ايل دؤنومو مناسبتي ايله اونون ياشاييشينا قيسا بير باخيشدا ، اونون تانيتديرماغينا چاليشاجا غيق . محمد خياباني ، حاج عبدالحميد تاجر اوغلو ، 1297 – نجي قمري ايلينده تبريزين ياخينليغيندا كي خامنه قصبه سينده آنادان اولموش و 1338-نجي ايلين 29 ذي الحجه آييندا قيام حادثه سينده تبريز شهرينده شهيد اولدو . محمد اولجه آتاسي نين تجارتخاناسيندا اقتصادي تعليمات گؤرموش ، سونرا لار تبريزه گئتميش و ايكينجي تحصيليني تبريزده مكمل ديني ، دنيوي تعليمات گؤرموش ، فقه و اصول اوخوماقدان علاوه ، رياضيات ، طبيعي علوم ، اولدوز تانيما و باشقا علمي ساحه لرده مهارتلر قازانميشدير . شيخ محمد خياباني گنجليك زامانيندان سحرلر تبريزين جامع مسجيدينده و آخشاملار ايسه خياوان محله سينده يئرلشن كريمخان مسجيدينده امامت ائدردي . حاج آقا پئشنماز خامنه اي ، شيخ محمدين قايين آتاسي رحمته گئتديكدن سونرا ، خياباني بو مسجيدين پئشنمازليغيني اؤز عهده سينه آلميشدير . مختلف پئشه لرده چاليشان محمد خياباني ، مشروطه انقلابي دؤورونده سياسي حياتا آدديم قويموش ، انقلابين فعال اشتراكچي لاريندان اولموش ، محمد علي شاه تبريز شهريني محاصره ائتديگي زامان مرحوم خياباني مجاهدلر و آزاديخواهلارلا بير سنگرده استبدادي قوه لرله مبارزه لر آپارميشدير . او تبريزين خياوان محله سينده اوز وئره ن ووروشمالارين بيرينده گؤسترديگي قهرمانليق و شجاعتله خصوصي فرقلندي ، او آذربايجان ايالتي انجمني نين فعال عضولريندن ايدي و انقلابدان سونرا آذربايجان ايالتي نين ملي مجلسي نين ايكينجي دؤوره سينده نماينده سئچيلميشدير ، امما مجلس تعطيل اولاندان سونرا نئچه ايللر سورگون دوشموش ، مشهد و سونرا قفقازا ساري گئتمه يه چاره سيز قالميشدير . 1332- نجي قمري (1293شمسي) ايلينده تبريزه قاييتميش و تجارتله مشغول اولان خياباني گيزلي فعاليتلره باشلاميشدير ، اونلارين ايشلري 1335 – نجي قمري (1296 شمسي) ايلينده آچيغا كئچدي و شيخ محمد خياباني باشچيليق ائتديگي آذربايجان ايالت كميته سي تشكيل تاپدي و اونلارين ايشلرين توسعه وئرمكده سراب ، اردبيل ، زنگان و اورمو كميته لري ده ياراندي . خياباني نين رهبرليگي ايله ‹ تجدد › نشريه سي نين ياييلماسي باشلاندي . دؤرد ايل عرضينده 202 سايي چيخميش نشريه نين سايي لاري نين چوخو ندا (م- خ)امضاسي ايله خياباني نين باش رداكتورلوغو و يازي لاري ايله نشر ائديلميشدير ،‌فارس ديلينده نشر اولان بو قزئته تهران و اؤلكه ميزين باشقا شهرلرينه ده گؤندريليردي . 1335-1338نجي قمري ( 1299 – 1296 شمسي) ايللرده ، خياباني ايرانين حاكميت دايره لري نين ضد خلق فعاليتينه و امپرياليست پرستليك سياستينه ، او سيرادان انگلستان دؤولتي ايله امضالاديقلاري 1919 –نجو ميلادي ( 1298 شمسي) سازشينه ، قارشي چيخاراق ، مشروطه انقلابي دؤورونده الده ائديلميش اساسي قانونون حياتا كئچيريلمه سي ، تكميل لشديرمه سي اوغروندا ، آذربايجاندا گئنيش حركاتا باشلاميش ، بو مبارزه ني رهبرليك ائديب 1299-نجي شمسي ايلينده تبريزده قيام ائتميشدي . قيامين حياتا كئچيريلمه سي ، نظري جهتدن خيابانينين ‹ تجدد مسلكي › نه اساسلانيردي ، ‹ تجدد› يئنيليكچي مسلكي ، امپرياليزم آغاليغينا ، شاه حاكميتي نين ظلمونه قارشي قيام ائدن ، سياسي آزادليقلار ، حقيقي خلق حاكميتي و نهايتا آذربايجان ملي حقوقلاري اوغروندا مبارزه آپاران بير عقيده ، سياسي ـ نظري بير جريان ايدي . بو جريان ، سياسي مبارزه ده ساغ و سول اولمايان ، خياباني دفعه لرله تكرار ائتديگي ، ‹ اورتا خط › گؤتورن بير خيردا جريان ايدي . دوغما دياري آذربايجانلا افتخار ائدن ، بو ديارين يوكسلمه سي و بوردا ياشايان ميلتين يئتگينلشمه سينه چاليشان خياباني ، همين خلقه مراجعتله دانيشيقلاريندا آذربايجانليلاري فعال و قطعي مبارزه يه سسليردي . بئله ليكله خياباني نين باشچيليغي ايله حياتا كئچيريلميش بو قيام ، ايراندا حكم سورن امپرياليزم آغالارينا ، شاهليق قورولوشونا قارشي و آذربايجانليلار و بوتون ايرانليلارين ملي استقلاليتي اوغروندا مبارزه تاريخينده بؤيوك اهميته مالك اولموشدور . تبريزده اوز وئرن بو تاريخي قيام و اونو رهبرليك ائدن شيخ محمد خياباني نين شخصيتي ، آذربايجانليلارين ملي شعورونون انكشافيندا بؤيوك رولو اولموشدور . آلتي آي دوام ائتديگي بو قيام مركزي حكومتين آپارديغي سلاحلي هجوم نتيجه سينده مغلوبيته اوغراديقدا ، خياباني ، حياتي نين سون لحظه لرينه دك مردليك و ديانت گؤسترميشدير . مخبرالسلطنه نين وئرديگي فرمان اساسيندا ذيحجه الحرام 1338-نجي ايلده بير نئچه قزاقين هجومو زاماني اؤلدورولدو . بوندان اولكي گون خياباني دن اجازه ايستنيلدي كي گئديب والي دن اونا امان ايسته نيلسين ، خياباني ايسه جاواب وئرميشدي : ‹ من دوشمن مقابيلينده ديزيمي يئره وورمارام ، من ايران مشروطه انقلابي نين اوغلويام ، من اؤلومو ، تسليم اولماقدان اوستون توتورام .

قايناقلار :
ü شيخ محمد خياباني حماسه سي : حسين دوزگون
ü قيام شيخ محمد خياباني در تبريز : س . علي آذري
ü نطق هاي شيخ محمد خياباني : بهرام خياباني
ü شيخ محمد خياباني ، خروش حماسه ها : مصطفي قلي زاده .

2003-08-25T20:24:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران :اسماعيل خان صولت الدوله و "خديجه بىبى قشقايى
سؤزوموز

بزرگترين طائفه و يا دقيقتر اتحاديه طوائف تركهاى آذرى در ايران حتى جهان٫ اتحاديه طوائف تركى قشقائى است كه امروزه از قضا در خارج از سرزمين آذربايجان موطن گزيده است. بدنبال سياست تراشيدن و تشديد هويتهاى قبيله اى و جغرافيائى كاذب بين زيرگروههاى عمده ترين مليت ايران يعنى تركهاى آذرى٫ حتى ايجاد بحران هويت و افتراق و جدايى بين آنها -و البته به سبب غفلت و لاقيدى نخبگان ترك ايرانى- متاسفانه امروزه در ايران مىتوان از نوعى دورى و عدم ارتباط بايسته ميان زيرگروههاى پراكنده مليت ترك در كشور سخن بميان آورد. به عنوان مثالى كوچك٫ در حاليكه در آذربايجان از خادمان و مشاهير آذربايجانى تقدير به عمل مىآيد در اين خطه از بزرگداشت ديگر مشاهير معاصر خلق ترك (آذرى) ساكن در جنوب ايران و يا شمال خراسان اثرى نيست و بالعكس. حال آنكه همه زيرگروههاى خلق ترك (آذرى) در ايران به يك اندازه ترك و همه به يك شكل منسوب به يك مليت اند. "ستارخان" براى خلق ترك و تاريخ سياسى ترك همان منزلتى را دارد كه "صولت الدوله قشقايى" و يا "جوجوخان خراسانى". "اقبال آذر قزوينى" در فرهنگ موسيقى خلق ترك ايران همان قدرى را دارد كه "حاج قربان سليمانى نيشابورى" و يا "فرود گرگين قشقايى". "محزون قشقايى" براى ما همان است كه "حسن اوغلوى اسفراينى" ويا "شاه اسماعيل ختايى".

اتحاديه طوايف قشقايى٫ يكى از عمده ترين گروههاى تشكيل دهنده توده تركهاى آذرى٫ در تاريخ اين ملت از اهميت ويژه اى برخوردار است. نام "صولت الدوله قشقايى" نيز كه قيام تركان جنوب در سالهاى 1917-1918 و سپس سالهاى 1928-1932 را رهبرى نموده و بعدها توسط رضاخان به قتل رسيده است٫ همچنين خانم "خديجه بىبى قشقايى" در تاريخ تركهاى آذرى به عنوان قهرمانان استقلال ثبت گرديده است. "صولت الدوله" و "خديجه بىبى" از معدود روساى مقتدر ايلات ترك ايران و از سياستمدران روشن انديش تركهاى آذرى در آغاز قرن بوده اند. جا دارد كه ياد اين قهرمانان ملى تركهاى ايران در رده "ستارخان" و "كلنل پسيان" و ديگران بويژه در آذربايجان گرامى داشته شود.

بياد ايلخانانمان: "اسماعيل خان صولت الدوله" و "خديجه بىبى قشقايى"

در سالهاى واپسين جنگ جهانى اول كه جنوب ايران توسط نيروى پليس جنوب انگلستان (س.پ.ر.) اشغال گرديد اين خطه صحنه قيام تركان آذرى به رهبرى "صولت الدوله قشقايى" بر عليه پليس اشغال انگليس تبديل شد. در مركز نيز "احمد شاه قاجار" آخرين شاه ترك ايران پرچم مبارزه ضد استعمارى را بر دوش گرفته بود و خراسان و آذربايجان نيز به مراكز حركات دمكراتيك٫ ضد امپرياليستى و تجددطلبانه تركهاى اين مناطق به رهبرى "محمدتقىخان پسيان" و " محمد خيابانى" مبدل گشته بود. و اما در جنوب ايران اتحاديه طوائف تركى قشقايى هميشه بر ضد سياست استعمارى انگليسها و بعدها عامل دست نشانده اش رضاخان بوده اند. (حبل المتين در شماره 38-39 سال 1308 چنين مىنويسد: اگر همه عيبها را قشقايىها داشته باشند٫ تاكنون سرشكستگى اجنبى پرستى را كه غالبا بختيارى ها دارند آنها نداشته اند). پس از آنكه در سالهاى 1917-1918 و در واكنش به اشغال٫ طوائف ساكن در جنوب ايران به رهبرى اتحاديه طوائف قشقايى يكى از بزرگترين مبارزات ضد استعمارى در تاريخ ايران را آغاز نمودند جنوب كشور صحنه برخوردهاى سهمگين و رويارويى خونين ميان نيروهاى نظامى بريتانيا و عشاير قشقايى گرديد. (البته يورش بريتانيا به تركهاى ايران در سطح كشور با به سر كار آورده شدن حكومت غيرمردمى و ترك ستيز پهلوى گسترش يافته است. اين حكومت خودكامه نژادپرست نيز كه در صدد ريشه كن كردن كانونهاى مقاومت محتمل بود اولين هجوم خود به ايلات ترك را٫ در سال 1302 بر عليه شاهسونهاى آذربايجان آغاز كرده است). در يك سو افراد تشكيلات پليس جنوب انگليس و بخشى از قواى مستقر بين النهرين بريتانيا و در سوى ديگر ايلات ترك قشقايى و طوائف متفق به مصاف يكديگر برخاستند.

صولت الدوله ايلخان اتحاديه طوائف تركى قشقايى كه خود را وفادار به شاه ترك ايران احمدشاه قاجار مىدانست٫ با التيماتومى به نيروهاى انگليس از اين دولت خواستار خارج كردن نيروهاى اشغال از جنوب ايران شده و پس از رد اين خواستش به دولت بريتانيا اعلان جنگ نمود و قيام ايلات جنوب آغاز گرديد. هرچند پس از هجوم نيروهاى قشقايى به واحدهاى مسلح س.پ.ر و پس از وارد آوردن تلفات بسيار بر آنان تركان جنوب موفق به حركت به سوى شهر شيراز و به فتح فيروزآباد شدند با اينهمه اين قيام به سبب بكار بردن سلاحهاى مدرن از سوى نيروهاى انگليسى به شكلى خونين سركوب گرديد. بار عمده و تلفات و ضايعات حاصل از ين نبردها بر دوش اتحاديه طوائف تركى قشقايى كه از حيث قدرت نظامى و انسجام سياسى در سطح بالاترى قرار داشت و از حركت و عملكرد هماهنگى برخوردار بوده٫ مىبود و اين نيز سبب آن شد كه پس از سركوب شورشها از اقتدار ايل كاسته شود. "اسماعيل خان صولت الدوله" به تهران تبعيد و دولت شروع به خلع سلاح نيروهاى قشقايى نمود. با شروع خلع سلاح تركان جنوب دوباره در ميان ايلات ناآرامىها آغاز شده و متعاقبا دولت بخاطر ممانعت از هدايت حركت از سوى صولت الدوله وى را بازداشت نمود. على رغم اين تدبير پس از بازداشت شدن صولت الدوله همسر بيباك وى بانوى قهرمان "خديجه بىبى" عملا يكى از بزرگترين شورشها و طغيانهاى تركان ايران بر عليه رژيم پهلوى و استعمار انگليس را آغاز و رهبرى نموده است. نيروهاى مسلح ترك تحت رهبرى خديجه بىبى شهر شيراز را محاصره نموده٫ و راه آباده-اصفهان را به كنترل خود در آورده اند. با گسترش قيام و تسليم و خلع سلاح شدن يك به يك واحدهاى ژاندارمرى جنوب٫ دهها هزار تن از نيروهاى مسلح قشقايى به نيروهاى ارتش در پلخون هجوم برده و راه شيراز-آباده را نيز به كنترل خود در آورده اند. و پس از آن شهرهاى شيراز٫ لار٫ نيريز٫ فسا و غيره پى در پى سقوط نموده است. در اين عصيان علاوه بر تعداد زيادى خودروى نظامى٫ مهمات و اسناد نظامى كه به تصرف قشقايىها در آمده بود چند فروند هواپيماى متعلق به دولت مركزى نيز به آتش كشانيده شده است.

از نكات قابل توجه اينكه در اين خيزش نيز مانند شورشهاى پيشين همه ايلات ترك جنوب ايران و از جمله طوائف ترك "بهارلو"٫ "اينانلو" و "نفر" (از اتحاديه طوائف خمسه) در صف واحدى همراه با اتحاديه طوائف تركى قشقايى حركت نموده اند. در طول جنگ نه تنها طوائف خمسه عليه قشقايىها اقدامى نكرده اند (در راس ايلات خمسه وابسته انگليس قوام قرار داشت) بلكه ايلات ترك "بهارلو"٫ "نفر" و "اينانلو" به حمايت از تركان قشقايى در ناحيه شرقى فارس به شورش برخاسته و با قواى انگليس به نبرد برخاسته اند. (در راس ايل تركى بهارلو رهبر شجاع "عبدالحسين خان"٫ جنگجوى رشيد "كاظم خان" و ريش سفيد ايل "اميرآقاخان" كه هر يك در كوره مبارزه با انگليس آبديده شده بودند قرار داشتند).

در نهايت قيام با اعلام عفو عمومى از سوى دولت و آزاد ساختن "صولت الدوله" بپايان رسيده است. پس از چندى "صولت الدوله" و فرزندش "ناصرخان" به عنوان وكالت مجلس به نيرنگ به تهران فراخوانده شدند. در شهريور 1311 مجلس شوراى ملى لايحه سلب مصونيت اسماعيل خان صولت الدوله و ناصرخان را به تصويب مجلس رسانيد و هر دو بازداشت شدند. "صولت الدوله" در مرداد 1312 در زندان رضاخان به قتل رسيد. ديگر رهبران بيباك نهضت نيز يك به يك در تصفيه حساب رضاخانى در زندانها و يا ميدانهاى اعدام سر به نيست شدند. "عبدالحسين خان بهارلو" رهبر سياستمدار و كاردان ايل تركان آذرى بهارلو در زندان در گذشت. "حسين خان دره شورى" در سال 1312 اعدام شد. (وى در گفگتگو با برخى از اعضاى خانواده "صولت الدوله" به قصد فتح تهران از سوى تركان جنوب ايران اشاره داشته است كه "عنقريب سعدآباد را سر طويله اسبهاى خود خواهيم ساخت"). "عبدالقدير آزاد" كه در حدود پانزده سال از عمر خود را در زندانهاى رضاشاه گذرانيد از روحيه بسيار قوى و محكم "صولت الدوله" ياد مىكند. "پيشه ورى" نيز كه از 1309 تا آخر حكومت رضاخان را در زندان گذراند و زندان و اعدام دستگير شدگان 1316 را شاهد بود از جسارت و تهور و سرسختى سران زندانى ايلهاى جنوب ياد كرده است. (از ديگر سران شورش تركان جنوب ايران كه حتى اساميشان تابلويى تمام عيار از زبان و فرهنگ و تاريخ تركى-آذربايجانى است٫ زنده يادان: "حيدرخان جعفر بيگلو"٫ "كاكاجان بيگ چگينى"٫ "قره گوركانى"٫ "قارامان خان موصوللو"٫ "مسيح خان ايغدير"٫ "قارا محمد دمير چماقلو"٫ "صفدر بيگ قوجا بيگلو"٫ "آيازخان"٫ "نصيرخان سارويى"٫ "رحيم خان بللو"٫ "چاپان دده كهه اى"٫ "حاجىخان درمه لو"٫ "اسدخان يالاما"٫ "كوهزاد بيگ آصانلو"٫ "بابا بيگ قرخلو"٫ "حاجى خان قره يارلو"٫ "مشهدى داوود دوقزلو" ....)

ضميمه: تركهاى قشقايى٫ بزرگترين اتحاديه طوائف تركهاى آذرى در ايران

(گزيده و تركيبى از يادداشتهاى پيشين در سؤزوموز)

" قايى"٫ كه گمان مىرود "طائفه قشقايى" نيز بدان منسوب باشد٫ نام يكى از طوائف 24 گانه "تركهاى اوغوز" است. بنا بر روايات تاريخى تركى٫ قايىها مانند بياتها از فرزندان " گون خان" مىباشند. "قاى" ويا " قايى" در زبان تركى به معنى سخت٫ نيرومند٫ محكم و سالم است. اين كلمه امروز هم در زبان تركى آذرى٫ هر دو لهجه آذربايجانى (" قييم") و خراسانى (" قيوم") وجود دارد. (در تركى آذربايجانى در تركيب "قالين قييم" كه به معنى ضخيم و محكم است). اين كلمه از طريق لهجه خراسانى تركى آذرى و به شكل "قيوم" وارد لهجه خراسانى زبان فارسى نيز شده است. قايىها جزء آن طوائف ترك اوغوزى مىباشند كه موفق به تاسيس دولت خود شده اند. حكومت محلى "جاندار اوغوللارى" ("قيزيل احمدلولار" و يا "اسفندياريه") در سواحل جنوبى درياى سياه به سالهاى 1291-1461 و به عقيده بسيارى از محققين٫ امپراتورى سه قاره اى "عثمانى" هر دو دولتهاى تشكيل شده از سوى طائفه قايى تركهاى اوغوز مىباشند.

1- اتحاديه طوائف قشقايى تركهاى آذرى كه امروز در جنوب ايران تا سواحل خليج فارس ساكن اند٫ از لحاظ تبارى اصلا از تركهاى قزلباش (غلات شيعه ترك=علوى=على الهى) شمال شرقى تركيه در جنوب درياى سياه و تركيه مركزى فعلى هستند كه در چند مرحله نخست به شرق تركيه (آذربايجان تركيه)٫ آذربايجان شمالى٫ از آنجا به آذربايجان جنوبى (ايران) و از آنجا هم به جنوب ايران مهاجرت كرده اند -و از اين رو لهجه شان عموما بيش از ديگر لهجه هاى تركى آذربايجانى به لهجه هاى آناتولى شرقى زبان تركى آذرى قرابت نشان مىدهد- و در اين مدت با تركىهاى باستانى اين مناطق كه پيشتر در اين نواحى ساكن بوده اند و مشخصا تركهاى خلج شديدا آميخته شده اند. دوباره در طى سده هاى گذشته در جنوب ايران بلا انقطاع و عمدتا طائفه هاى ديگر ترك ايرانى به اتحاديه قشقايى اضافه شده است. (بنابر اين آريايي و يا ايرانى تبار بودن تركهاى قشقايى٫ مثل مورد تمام تركهاى ديگر ايران٫ ادعايى است كه كوچكترين اعتبار علمى ندارد).

2- تركهاى قشقايى بخشى از خلق ترك آذرى با تاريخ و مذهب و زبان و تبار مشترك مىباشند. زبان و فرهنگ و مذهب و تبار تركهاى قشقايى عينا همان است كه زبان و فرهنگ و مذهب و تبار ديگر تركهاى ايران. ولى عده اى از جمله بسيارى از مقامات رسمى در طول قرن بيستم سعى فراوانى كرده اند كه از اين اتحاديه طوائف ترك (آذرى) واحد و هويت قومى جداگانه اى بسازند. مثالى بزنم: بين گروههايى كه امروزه كرد ناميده مىشوند سنى ها٫ شيعه ها (امامىها)٫ علوى ها (اهل حق ها)٫ يزيدى ها حتى مسيحى و موسوى ها هم وجود دارند. علاوه بر آن بين كردها فرق لهجه و زبان آنقدر زياد است كه بعضى وقتها زبان همديگر كاملا براى گروههاى ديگرشان غيرقابل فهم است مثل لهجه هاى كرمانجى و سورانى و گورانى و لكى و زازا٫ ديليملى و فيلى و غيره. نكته ديگر اينكه كردها علاوه بر كردستان در مناطق مركزى ايران و مخصوصا در شمال خراسان هم زندگى مىكنند ولى با اينهمه جدايى مذهب-دين و زبان-لهجه و منطقه جغرافيايى٫ تمام دنيا آنها را به عنوان كرد يعنى يك واحد قومى تك مىشناسد. اگر به مسئله قشقاييها برگرديم٫ مىبينيم كه از طرف عده اى٫ قشقاييها و ديگر تركهاى ايران (مانند تركهاى شمال غرب و تركهاى شمال شرق كشور) كه بى استثنا زبان و لهجه هايشان يا عين هم يا تماما قابل فهم براى يكديگر است٫ و همه شان بى استثناء به يك مذهب اعتقاد دارند٫ مدام به شكل اقوام مختلف ذكر مىشوند و مثلا در حاليكه از كردهاى ايران مركزى و غرب ايران و خراسان هميشه به شكل ملت و خلق و يا قوم كرد ياد مىشود٫ وقتى به تركها مىرسيم يكباره معيارها و اصول متفاوتى بكار رفته و "ترك قشقايى" و "ترك آذربايجانى" و "ترك خراسانى" جدا از هم و مثل اقوام متفاوت و در مقابل هم تقديم مىشوند.

3- به نظر من اين استاندارد دوگانه تماما يك مسئله سياسى است و قصد از آن٫ جلوگيرى از تشكل هويت واحد ملى بين تركهاى ايران مثل گذشته است. در همين راستاست كه در تمام منابع رسمى و غيررسمى ايرانى-فارسى گروههاى ايلى و جغرافيايى ترك ايران مانند "قشقايىها" و "تركهاى خراسان" هر كدام به شكل گروههاى منفرد٫ جدا و پراكنده ترك زبان و نه به شكل زير گروههاى خلق و مليت ترك معرفى مىشوند و بدين ترتيب سعى مىشود كه خلق ترك در ايران از يك مليت واحد و منسجم داراى اكثرُيت به دهها گروه مختلف پراكنده و جداى ترك زبان اقليت تبديل شود. به همين جهت است كه مىبايست هميشه و با اصرار تاكيد شود كه تمام گروههاى ترك ايران فارغ از استان محل سكونتشان و يا لهجه تركىشان و يا طائفه شان٫ همه بخشى از خلق و مليت ترك آذرى در ايران مىباشند. همچنين مىبايست تاكيد شود كه تركهاى ايران و آذربايجان و خراسان "ترك" اند نه "ترك زبان". (منظور نژادپرستان وطنى از كاربرد تعبير تركزبانان براى خلق ترك٫ اين است كه گويا اين خلق اصلا فارس و آريايى بوده كه بعدها زبان خويش را به تركى تغيير داده است). در اين بين غم انگيزترين حادثه وضع بخشى از كمونيستهاى سابق ترك است كه واقعا باور كرده اند كه در تركيب سياسى واحدى به اسم ايران٫ علىرغم زبان و مذهب و تبار و فرهنگ يكسان٫ سه گروه قومى مجزاى ترك يعنى قوم آذربايجانى٫ قوم قشقايى و قوم تركهاى خراسان وجود دارد. در حاليكه همين اشخاص گروههاى با مذهب-دين و زبان-لهجه كاملا جداى ديگرى را همواره يك قوم واحد كرد به حساب مىآورند ٫ متاسفانه بدلايلى٫ به پارچه پارچه كردن ملت و قوم خود يعنى تركهاى (آذرى) ايران مشغولند.

4- تركهاى قشقايى به سبب دورى جغرافيايى از بدنه اصلى توده ترك در آذربايجان و خراسان بشدت از روند از دست دادن زبان مادرى و ملى خود تركى آسيب ديده اند. روند مسخ فرهنگ و هويت تركى و از دست دادن زبان ملى-مادرى تركى را سياست فارس سازى (فارسلاشديرما٫ تفريس) دولت٫ كه اضافتا سعى در تراشيدن و پر رنگتر كردن هويت طائفه اى و جايگزين كردن اين هويت قبيله اى به جاى هويت ملى ترك براى گروههاى ايلى ترك ايران دارد تشديد كرده و باعث ايجاد بحران هويت براى گروههاى ترك سراسر ايران بويژه آنهايى كه در خارج آذربايجان ساكنند (مانند شمال خراسان و جنوب ايران) و يا تعلق طائفه اى دارند شده است. در نتيجه اين سياستهاست كه شمار قابل توجهى از تركهاى جنوب ايران نيز مانند بسيارى ديگر از تركهاى ايران زبان ملى و مادرى خود تركى٫ اين مهمترين عامل تشكل و تشخص هويت ملى و مليت ترك خود را از دست داده و آغاز به تكلم به زبان فارسى نموده اند. البته جاى خوشحالى است كه در سالهاى اخير تمام تركهاى ايران صرفنظر از محل سكونتشان٫ متوجه اين مطلب شده اند كه اين سياستهاى ناشايست براى تجزيه تركهاى ايران و عاقبت٫ تضعيف و تحليل دادن آنهاست و اينكه همه شان در واقع يك مليت و داراى يك تبار و زبان و مذهب و تاريخ و آينده هستند . و به همين علت هم هست كه روزبروز قدمهاى جديدترى در مسير بهتر شناختن همديگر و نزديكتر شدن به هم و آميزش متقابل بر مىدارند. از آخرين نمونه هاى اين خودآگاهى ملى شركت فعال نمايندگان تركهاى قشقايى در سمينار اورتوگرافى زبان تركى در تهران بود (متاسفانه جاى تركهاى خراسان در اين سمينار خالى بود). به هر حال تركهاى قشقايى نيز مانند ديگر تركهاى فارسستان در معرض خطر نابودى كامل آنهم در مدت زمان بسيار كوتاهى قرار دارند. تحصيل به زبان مادري خود زبان تركى در دوره ابتدائى مدارس٫ آموزش زبان تركى در مدارس عشايرى و تاسيس كانال تلويزيونى سراسرى به زبان تركى براى جلوگيرى از تشديد بحران هويت قومي٫ عقب ماندگي مدنى و استحاله تركهاى قشقايى و ديگر تركهاى ايران در قوميت مسلط فارس ضرورى است.

گئرچه يه هو!!!

2003-07-30T01:09:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران : مين بير افتخار فلسفه شهيدي ، قاراقوشلو شهاب الدين
ائلدار محمدزاده صديق
Eldar@Duzgun.net

" قاراقوش" کندي ، "زنگان" ايالتينده يئرلشير . بو کنده بيز زامانلاردا " سؤهره ورد" ده دئيرديلر . اودورکي قاراقوشلو شهاب الدين ، فارسجا قايناقلاردا " شيخ شهاب الدين سهروردي " آدلانيبدير . قاراقوشلو شهاب الدين ، اوتوز سکگيز ياشيندا ايکن کورد حاکيمي " ملک ظاهر " امري ايله حبسخانادا بوغولاراق اعدام ائديلدي . او ، ايرانيميزين فلسفه تاريخي نين ان آدليم و معروف شخصيتي دير . اثرلريني عربجه ، تورکجه و فارسجا يازيليبدير ، عربجه اثرلري نين تانينميشي " حکمه الاشراق " و تورکجه اثري " هيا کل النور " آدلانير . بشر هر زامان و هر يئرده ، اؤز وارليغي ، ياشاييشين باشلانيشي و سونو ، گئجه - گوندور ، ياي - قيش ، ياخشيليق و پيسليک حاققيندا دوشونجه يه دالميشدير . ملتلر آراسيندا يارانان اسطوره لري ، بشريت تاريخي نين ان اسکي فلسفي دوشونجه اثرلري حساب ائتمک اولار ، بونودا دئمه لي يم کي " فلسفه " يونانجا سؤزجوکدور ، آنلامي بيليم و دوشونجه سئوگيسي دير و بو سئوگي بشرين ذاتيندا گيزلي دير و قايناغي حئيرت دير . " اسطوره وي دؤنمين ان اسکي چاغي ، تورکلر آراسيندا اولموشدور ، تورک اسطوره لري ، سونرا بوتون ميلتلرين دوشونجه لرينه هوپموش و هر يئرده فلسفي اثرلرين يارانماسينا سبب اولموشدور . بونلاردان : ياراديليش ، شو ، کؤچ ، بوز قورد ، قالاچ ، آق آنا ( آکينا) و باشقالارينا اشاره ائتمک اولار . تورکلر ، اسلام دينيني ساواشسيز قبول ائتميشلر و اؤز درين دوشونجه لري و ايتي شمشيرلري ايله اونو يايماقدا و ايران اؤلکه سيني مسلمانلاشديرمادا چاليشميشلار . بونلاردان فارابي ، ابن سينا، قاراقوشلو شهاب الدين ، ودود تبريزي ، عبدالله زنوزي و علامه طباطبائي ، تورکلر آراسيندا ظهور ائديب ، اسلام فلسفه سيني يايميشلار . بير ايشيقلي اولدوز کيمي ، قيسا آمما ثمره لي عؤمرونده ، اسلامي اؤلکه لر و ايرانين ، گؤيلريني ايشيقلانديران ، قاراقوشلو شهاب الدينين دوشونجه لري ، سکگيز يوز ايل اونون اؤلومو کئچديکدن سونرا هله ده پارلايير .

قاراقوشلو شيخ شهاب الدين ، شرق مدنيت تاريخينده ، اشراقي فيلسوف آدلانديريلميشدير ، " التلويحات في الحکمه " ، " حکمه الاشراق " ، "الغربه في الحکمه " ، " هيا کل النور في الحکمه " کيمي اثرلري وارميش ، او تورکجه و عربجه شعرلرده دئيردي ، ياقوت حموي اونون " چوخ شعر " صاحيب اولماسيندان صحبت آپارير ، ابن خلکان دئيير : اونون نظم و نثر ساحه لرينده چوخلو اثرلري اولموشدور . ايندي ايسه اونون اثرلريندن بير چوخو آرادان گئديب . کئچميش قايناقلارا داياناراق ، اثرلريندن بير آزيني الده ائتمک اولار . کي بونلار اؤزو بير بؤيوک گنجينه ساييلير . "شهاب الدين ابوالفتوح يحيي بن حبش بن اميرک " اشراقي فلسفه سي نين قوراني ، 549 - نجي هجري ايلينده تورکلرين دياري اولان زنجان و همدان يولوندا قرار تاپان " قاراقوش " کندينده دونيايا گلميش و 587-نجي هجري ايلينده 38 ياشيندا ، اؤلورولدو . او ايلک تحصيليني ماراغا شهرينده آلدي . اونون اورادا " مجد الدين جيلي"کيمي آدليم اوستادلاري اولموشدور. او آز مدتده شهرتلنيب و گوجلو حافظه،چيخار و گئنيش بيلگيسي اوچون تئزليکجه تانيندي "شيخ اشراق ، شهاب مقتول ، شيخ شهيد و قاراقوشلو شهاب الدين" آدلاريندا شهرتلنيب. او 579 ه (1183م) ايلينده حلب شهرينه ساري گئدير و بو اونون سون سفري اولور . قاضي بن صلاح الدين ايوب اونا حؤرمت و اعتماد ائديردي . آمما شهاب الدين ده اولان بيلگي ، ذکاوت و هم ده شيعه اولماغي باعث اولموشدو حاکميت اونو تحمل ائده بيلمه سين . نهايت حلب شهرينده ياشايان فقيه لرين گيجيک ائتمه و حسادتينه دوچار اولدو . مقتي لر اونا کفر اتهامي ويريب و " سلاح الدين ايوبي " نين محکمه سي و اوغلو " ملک ظاهر " ين امري ايله حبسه سالينيب و اعدام اولوندو .

ياراتديغي اثرلري نين چوخلوغو ، دويغولاري نين عظمتي و اونون قيسا عؤمرونده الده ائتديگي اوجا علمي رتبه سي ، هاميسي اونون بيگين اولماغيني گؤسترير و گؤسترير کي او بوتون عؤمرونو علم تحصيلي و نفس تهذيبينده کئچيرميش .اونون ياشاييشي بيلديريرکي دونيوي مقاملار و مرتبه لره اهميت وئرمزدي ،اونون ساوالان داغي کيمي اوجا همتي و خزر دنيزي کيمي عظيم عزمي وار ايدي . اونون ياراتديغي اشراق فلسفه سينده دونيا گؤروشو " ايشيق دونيا گؤروشو" دور . او ياشاييشي " ايشيق " و " ايشيغي " ياشاييشدا گؤرور . اونون دونيا گرروشونده هر نه وار : ايشيق " . يادا " ايشيغين کؤلگه " سي و " قارانليغي " دير . ايشيق دان يارانيش : تک ، محض مجرد ، احساس اولونمايان ، گؤرونمه ين و ايشيغين کؤلگه سي و قارانليغي ايسه تعدادلي و حس اولمالي دير. تک دگيل و گؤرونور . بو تک ايشيق " نور النوار : آدلانير و يارانيشين مرکزي دير . اونون فلسفي دونيا گؤروشونده ، اولوم ، طبيعي و مادي بير مساله دگيل ، بلکه انساني سونسوز ( ابدي ) ائدن بير گوج دور . اشراقيه " نور و ظلمت " دئديکلده ، هئچ ده قصدي مجوسييه ايشيق و قارانليغي دگيلدير ، بلکه تورکلرين ايناديقلاري و سئديکلري اودا اشاره دير . او حتي تاکيد ائدير کي نور و ظلمت مساله سينده ، " مجوس کفره سي و ماني الحادي " دگيلدير . بئله ليگله شهاب الدين سهروردي نين آذربايجان فلسفه تاريخي نين باش فصلي حساب ائده بيلسک ، دئمه لي ييک کي او بيزيم مدون فلسفه تاريخيميزين بيرينجي آدليم شخصيتي ساييلماقدادير .

قاراقوسلو شهاب الدين دن سونرا گلن آذربايجان فلسفه چيلري آراسيندان ، ايکي باشقا بؤبمه ده وارميش : بيري " ودود تبريزي" و او بيري ايسه "رجبعلي تبريزي " دير . کي گلجکده مين بير افتخار بولومونده بو تفخرلريميز ي سيز عزيز اوخوجولاريميزا تانيتدايراجاغيق . -----------------------------بو مقاله نين حاضيرلاماغيندا " مقالات ايرانشناسي : يازار دکتر ح.م.صديق" - شيخ شهاب الدين کنگره سي نين نشر ائتديکي اوچ جيلدليک مقاله لر مجموعه سي و حکيم ملا عبدالله زنوزي و زنوزيه مکتبي کيتابلاريندان فايدالانميشام

مشاهير تركهاى ايران : شيخ اشراق

يحيي بن حبش بن اميرك ملقب به شهاب الدين ، شيخ اشراق، شيخ مقتول و شهيد و مُكني به ابوالفتوح، حكيم معروف و محيي حكمت اشراق است ؛ وي در سال 549 ه.ق در سهرورد - (زنجان آذربايجان) متولد گشت . او حكمت و اصول فقه را نزد " مجدالدين جيلي " استاد فخر رازي در مراغه آموخت و در علوم حكمي و فلسفي سرآمد شد و به قوت ذكا ، حدّت ذهن و نيك انديشي ، بر بسياري از علوم علمي اطلاع يافت و چون در بسياري از موارد خلاف رأي قدما نظر می داد و از حكمت ايراني و اصطلاحات دين زردشتي استفاده می نمود ، متعصبان او را به الحاد متهم كردند و علماي حلب ، خون او را مباح شمردند. صلاح الدين ايوبي فرمانرواي مصر و شام فرمان داد او را به قتل رسانند و سرانجام وي در سال 578 ه.ق درحبس و در سن 38 سالگي خفه شد.

شيخ اشراق در فلسفه

سهروردي ، حكمت اشراق را احياء كرده و به كمال رسانيد ، فلسفه او التقاطي است و در آن آثاري از اصول عقايد حكماي يونان به خصوص افلاطون و نوافلاطونيان و حكماي قديم ايران( فهلويون) و اصول دين زردشت ، به خوبي نمايان است. اين فلسفه به حكمت اشراق معروف است و پس از او شارحان وي ( شهرزوري و قطب الدين شيرازي) و حكمايي مانند صدرالدين شيرازي و هادي سبزواري عقايد او را دنبال كردند و به تأييد و توضيح آن پرداختند. سهروردی درباره مشرب عرفاني خود گويد: " بيشتر نظرات من فقط زاده فكر نيست. بلكه بر اثر رياضت و راهنمايي ذوق حاصل شده است. پس چون از راه برهان به دست نيامده و از راه عيان حاصل شده به تشكيك ، مشككي از ميان نمي رود. طريق من طريقي است كه همه سالكان راه حق و امام الحكمه افلاطون پيش گرفته و به ياري ذوق به حل بسياري از مشكلات توفيق يافته اند. " وي قايل به اصالت ماهيت است و وجود را امري اعتباري و عقلي مي داند و ماهيت را كه اصل است و همه عالم از آن تشكيل يافته است چهارقسم ذكر مي كند: زيرا يا نور است يا ظلمت، و هر يك از اين دو يا جوهر است يا عرض.

آثار سهروردی

سهروردي آثار متعددی به فارسي و عربي دارد . مهمترين آنها از اين قرارند، منطق التلويحات، كتاب التلويحات، كتاب المقاومات، كتاب المشارع و المطارحات، حكمة الاشراق ، رسالة في اعتقاد الحكماء، قصة الغربة الغربية، آواز پر جبرئيل، رسالة العشق، لغت موران، سفير سيمرغ، ترجمه رسالة الطيرابن سينا، اللمحات، الهياكل النورية، الالواح العمادية، المبدأ و المعاد، طوارق الانوار، البارقات الالهية، لوامع الانوار، روزي با جماعت صوفيان، عقل سرخ، پرتونامه. از غالب كتب او نسخ متعددی در دست است و بخش مهمي از آنها به چاپ رسيده است.

فلسفه اِشراق

در فلسفه نام مكتبي است كه معرفت ، يا آگاهي ، نسبت به جهان هستي و يافت حقايق را از راه روشنايي باطن و تابش انوار الهي به ذهن آدمي امكان پذير مي داند . واژه اشراق كه به معني روشن شدن ، درخشيدن ، تابيدن و نوربخشي است ، خود مفهوم اين فلسفه را در بردارد .فلسفه اشراق در قرن ششم هجري از آميختن و پيوند يافتن چند انديشه فلسفي و عرفاني به وجود آمد . بنيانگذار اين فلسفــه " شهاب الدين سهروردي " است كه به شيخِ اشراق مشهور است و مكتب فلسفي او حكمتِ اشراق ناميده مي شود . تفكر فلسفي در سرزمينهاي اسلامي تا قرن ششم هجري بيشتر بر اساس فلسفه َمشــّاء ، ( يعني فلسفه ارسطو ) ، و نماينده برجستــه آن ابن سينا بود كه روش آن استدلالي و بر مبناي عقل استوار است .سهروردي كه از انديشه هاي عرفاني ، ذوقي و فلسفه افلاطون و نو افلاطونيان تأثير پذيرفته بود ، اگر چه به روش استدلالي مَشّائيان توجه داشت و از اين روش براي دريافتن حقيقت استفاده مي كرد ، اما نگرش او به عالم هستي بر خلاف مشائيان بود . بنا بر حكمت اشراق تنها با روش استدلالي نمي توان به معرفت و حقيقت رسيد ، بلكه اين معرفت از راه اشراق باطن و درك و دريافت دروني ممكن مي شود . براي حكمت اشراق ، سه سرچشمه عمده مي توان نام برد . نخست انديشه هاي عرفاني و ذوقي كه از آثار منسوب به هِرمِس مايه گرفته اند . هرمس كه بعضي از پژوهشگران او را مهمترين منشأ انديشه هاي اشراقي مي دانند ، شخصيتي است كه از او به صورت هاي گوناگون نام برده شده است . گروهي او را همان اِدريس پيامبر مي شمرند كه در قرآن كريم نيز نام او آمده است . در روايت هاي ديگر ، او را بنيانگذار حكمت ، نجوم ، كيميا و پزشكي مي دانند . حكمت اسلامي ، كه بنيانش بر قرآن و وحي است ، انديشه هاي عارفانِ مسلمان و بينش اشراقي ابن سينا ( در كتاب حِكمَتُ المَشرِقيين ) نيز از نخستين سرچشمه هاي حكمت اشراق به شمار مي روند .سرچشمه دوم ، تعليمات افلاطون و به خصوص تجربه هاي روحاني و اشراقي نو افلاطونيان است . بينش سهروردي در باره منشأ كل كائِنات ، يعني نور الانوار ، و شكل يافتن جهان ِهستي از فيض او ، شباهت بسيار به اساس تفكر نوافلاطونيان در باره ذات ِ خداوند و جان هستي دارد .سرچشمه سوم ، اصلِ وجودِ نور و ظلمت است كه از انديشه هاي حكيمان ايران باستان و آيين زردشت بر تضاد و كشاكش ميان دو نيرو ، يعني نور يا نيكي و ظلمت يا بدي ، استوار است ، در اين كشاكش ، سرانجام نور بر ظلمت چيره مي شود . نيرومندي و جاودانگي نور در نزد حكيمان ايران باستان و آيين زردشت ، نوعي نگرش ِ عرفاني به اساس هستي است كه سهروردي براي بيان انديشه هايش در حكمت اشراق از آن بهر ه بسيار گرفته است . در حكمت اشراق ، نورالانوار يا نور نورها شبيه همان روشنايي بي پايان است كه در اَوِستا توصيف شده و اَهوراَمَزدا نام گرفته است . اما بيان سهروردي از نور و ظلم ، با آنچه در آيين زردشت آمده است تفاوتي آشكار دارد .

در آئين زردشت ظلمت يعني مظهرِاهريمن ، منشأ و به وجود آورنده بديهاست . اما در حكمت اشراق ظلمت نيروي مستقلي نيست و نمي تواند چيزي را در جهان به وجود بياورد ، بلكه عدم ِ نور است كه ظلمت ناميده مي شود . سهروردي همچنين نام فرشتگان مقدس ِ ( اَمِشاسپندان ) آيين زردشتي را بر نورهاي واكنشي به واسطه نهاده است ، كه از نورالانوار صادر شده اند و پديد آورنده جهان هستي هستند . نام نور نخستين بهمن ( وٌهٌومَن ) است . آن نورهايي را كه نگهبان يا فرشته انواع ( مانند آب و آتش و گياهان ) در جهان هستي هستند ، به نام امشاسپندان ارديبهشت ، خرداد و اَمٌرداد ناميده است .اساس و مبدأ كل كائنات در حكمت اشراق ، نورالانوار يا نورِ مطلق است ، كه نورِ قاهر ِ نخستين يا نورِ چيره شونده عظيم از آن صادر مي شود . نور نخستين ( بهمن ) ، كه به طور مستقيم و خود به خود بدون نياز به علتي از نورالانوار روشنايي و فيض مي گيرد ، بر همه نورهاي ديگر تسلط دارد و منشأ همه حركتها در عالم است . اشراقات ، يعني تابشهاي اين نور ، لايتناهــــي ( بي پايان) است و همه چيز را در بر مي گيرد . همواره نوري كه در مرحله برتر قرار دارد واسطه به وجود آمدن نور فروتر مي شود و بر آن تسلط دارد . نور فروتر از وجود نور برتر كسب نور مي كند ؛ انوار اين نور عظيم هنگامي كه در ذهن و مغز انسان جاي بگيرند او را به معرفت مي رسانند . آن گاه پرده ظلمتي كه بين نفس يا روح انساني ( كه فروترين است ) و عالم حقيقت وجود دارد از ميان مي رود . به اين سبب هر نفس انساني در هر درجه اي از كمال كه باشد در جستجوي نورالانوار است كه سرچشمه حقيقت است تا از آن بهره مند شود . به اين ترتيب در حكمت اشراق آنچه در جهان محسوس ديده مي شود حقيقي نيست ، و حقيقت آن در همان نورهاي واسطه است . اين تعبير شبيه جهان مِثالي در فلسفه افلاطون ( مُـثل افلاطون ) است .حكمت اشراق گرايش نويني در فلسفه اسلامي بود كه حكمت ايرانيان باستان را وارد جريان كلي فلسفه اسلامي كرد . در اين فلسفه مفهومها و اصطلاحات تازه اي به كار رفته است ، كه بعضي از آنها از مفهومهاي حكمت باستاني ايرانيان گرفته شده است . مي توان گفت كه جهان بيني حكمت اشراق ، واكنشي در برابر تَعبٌّد و دنيا پرستي زمانه خود نيز بوده است ؛ زيرا رهايي آدمي از هوسها و نيازهاي مادي ، فراتر رفتن از صورت ظاهر دين ، و سست كردن پايه هاي حكومت دنيوي ( كه خلافت عباسي در آن زمان نمونه آشكار آن بود ) از بٌنمايه هاي آن است .پديد آمدن حكمت اشراق ، در قرن ششم هجري ، راه نويني در فلسفه اسلامي گشود . پس از آن تفكر فلسفي در ايران به فلسفه اشراق گرايش يافت . اين حكمت بر متفكران شيعه تأثير عمده اي داشت . نخست قطب الدين شيرازي و شمس الدين شهرزوري ( مريد و شاگرد سهروردي ) در قرن هفتم هجري قمري و سپس صدرالدين شيرازي ، معروف به مٌلاصدرا ، در قرن يازدهم و انديشمندان ديگري به توضيح و تفسير حكمت اشراق پرداختند . هانري كٌربَن ، ايران شناس فرانسوي معاصر ، نيز در باره حكمت اشراق و عقايد سهروردي پژوهش گسترده اي كرده و فهرستي از آثار سهروردي گرد آورده است . او مقدمه با ارزشي به زبان فرانسه برآثار سهروردي نوشته و فلسفه اشراق را از برجسته ترين بخش هاي فلسفه اسلامي دانسته است .

شرح حال سهروردي:
ـ شيخ شهاب الدين ابوالفتوح يحيي سهروردي، معروف به «شيخ اشراق» ، شهاب مقتول وشيخ مقتول، «مؤسس حكمت اشراق(1)» و از حكماي بزرگ اسلام در قرن 6 ميلادي (587 هـ . ق) است.شيخ اشراق ،حكمت و اصول فقه را در مراغه نزد مجدالدين جيلي، كه استاد امام فخر رازي نيز بود، فرا گرفت و در حكمت تبحر و احاطة تمام يافت سپس به تفكّر و رياضت پرداخت، و چند سالي را در عراق و شام به سياحت و مطالعه گذرانيد،‌ و چنانكه مشهور است در علوم غريبه نيز تبحر بهم رسانيد. در حلب مورد اتهام و مخالفت فقها واقع شد،‌ و به امر صلاح الدين ايوبي، بوسيلة پسرش، ظاهر (الملك الظاهر)، توقيف شد، و بر خلاف ميل ظاهر، در حقيقت به اصرار فقها و به امر صلاح الدين،‌ در حدود سن 36 يا 38 سالگي به قتل رسيد.

تاليفات شيخ اشراق:
1- حكمه الاشراق 2- تلويحات 3- المشارع و المطارحات 4- هياكل النور 5- كلمه التصوف 6- رساله عقل سرخ 7- آواز پر جبرئيل 8- روزي با جماعت صوفيان 9- رساله في حاله الطفوليه
.....

مكتب شيخ اشراق:
ـ شيخ اشراق با آنكه در حكمت مشائي تتبع و تبحّر داشته است، آيين مشائين و پيروان ارسطو را سست يافته وسخت انتقاد كرده است، و روش خود را، كه حكمت اشراق و حكمت نوريه خوانده است، به حكماي مشرق منسوب داشته است (با آنكه مباني حكمت اشراقي به حكماي مشرق منسوب است، لفظ اشراق ظاهراً با كلمة شرق و با اشراق شمس ارتباط وضعي ندارد، بلكه انتساب عنوان اشراقي به اين دسته از حكما و به حكمت آنها، از آن روست كه قائل به حصول معرفت تام ،از طريق اشراق باطن و روشني قلب مي باشند).ـ وي با آنكه حكيم است نوعي مشرب تصوف دارد،با اينحال از صوفيه بشمار نمي آيد،‌ و كلمه التصوف (؟) نيز بيشتر شامل مسائل علم الهي است تا عقايد متصوفه،‌ حكمت اشراقي در حقيقت نوعي تئوزوفيtheosophy) = حكمت الهي و عرفان)....... است، و از آن به علم سلوكي نيز تعبير مي كنند.اين علم، نوعي فلسفة نو افلاطوني است كه با اصطلاحات مأخوذ از آيين قديم ايرانيان توأم شده است،‌ و پيروان آن را اشراقيان و اشراقيون و اهل اشراق مي خوانند.

ـ در حكمت سهروردي، مبادي نو افلاطوني و تعاليم هرمسي با عقايد و اصطلاحات حكمت مغان بهم در آميخته است. اما خود او،‌ اگرچه حكمت خويش را بر قاعدة نور و ظلمت منسوب به قدماي فارسي مبتني مي داند، اما از آراء و عقايد شرك آلود مجوس ومانوي كاملاً مبراء است. نزد وي منشاء كل كائنات «نور الانوار» است، كه نور قاهر نخستين از آن صادر مي شود. البته نور نخستين،‌ در ظهور خويش، حاجت به علت ندارد، و به ذات خويش قائم است،‌در صورتي كه هر چيز ديگر عَرَضي و تَبَعي است، ‌و به اصطلاح، ممكن الوجود است، و استقلال ندارد. پس، ظلمت ـ بر خلاف پندار مجوس ـ امري مستقل نيست كه در مقابل نور باشد، ‌بلكه نسبت آن با نور، نسبت عدم در برابر وجود است. نور نخستين منشا تمام حركات عالم است، اما حركت خود او، تغيير مكان نيست،بلكه فيض و اشراق است كه لازمه ذات او است. اشراقات او نيز لايتناهي است،‌ و همواره اشراقات عاليتر منشاء و مبدأ اشراقات فروتر مي شود،‌ و متدرجاً نور عالي منشاء نور سافل و نور سافل منشاء نور اسفل مي گردد. هر نور عالي نسبت به نور سافل قاهر بشمار مي آيد،‌و هر نور سافل نسبت به نور عالي شوق و محبت دارد. تمام اين اشراقات وسائط بشمار مي آيند. (شبيه ملائكه در نزد متكلمين).ـ عالَم چون اشراق نور نخستين است، ‌مثل خود او قديم و ازلي است، اما چون خود، موضوع اشراقات متكرر(قابل تكرار) است،‌ ممكن الوجود است نه واجب الوجود.ـ باري شيخ اشراق، مثل افلاطون، به چيزي نظير عالم «مُثُل» (2) افلاطوني و دنياي «امشاسپندان »، كه وي آنها را انوار متوسط مي خواند، قائل است و مي گويد:حكيمان فارس اين گونه انوار متوسط را به نامهايي چون خرداد، مرداد و ارديبهشت مي خوانده اندـ حكمت شيخ اشراق، مثل عرفان صوفيه، بر ذوق و كشف مبتني است، و او آن را حاصل خلوت خويش مي داند.
--------------------------------------------------------------------------------
(1) حكمت درعربي = فلسفه در فارسي مسلمين لغت فلسفه را از يونان گرفتند، صيغه عربي از آن ساختند و صبغة ‌شرقي به آن دادند و آن را به معني مطلق دانش عقلي به كار بردند. (همه دانشهاي عقلي در مقابل دانش هاي نقلي از قبيل: لغت، نحو، صرف، معاني، بيان، بديع، عروض، تفسير، حديث، فقه، اصول،را تحت عنوان كلي فلسفه نام مي بردند) و فيلسوف به كسي اطلاق مي شد كه جامع همه علوم عقلي آن زمان و اعم از الهيات و رياضيات و طبيعيات و سياسيات و اخلاقيات و منزليات بوده باشد و به اين اعتبار بود كه مي گفتند «هر كس فيلسوف باشد جهاني مي شود علمي مشابه جهان عيني». فلسفه (يعني علم عقلي) بر دو قسم است نظري و عملي. فلاسفه اسلامي به دو دسته تقسيم مي شودند: فلاسفه اشراق و فلاسفه مشاء سردسته فلاسفه اشراقي اسلامي، شيخ سهروردي از علماي قرن ششم و سردسته فلاسفه مشاء اسلامي، شيخ الرئيس ابوعلي بن سينا بشمار مي رود. اشراقيان پيرو افلاطون، و مشائيان پيرو ارسطو بشمار مي روند. تفاوت اصلي روش اشراقي و روش مشائي در اين است كه در روش اشراقي براي تحقيق در مسائل فلسفي و مخصوصاً «حكمت الهي» تنها استدلال و تفكرات عقلي كافي نيست، سلوك قلبي و مجاهدات نفس و تصفيه آن نيز براي كشف حقايق ضروري و لازم است اما در روش مشائي فقط تكيه بر استدالال است. ما قبل از شيخ اشراق در سخن هيچ يك از فلاسفه مانند فارابي و بوعلي و يا مورخان فلسفه مانند شهرستاني نمي بينيم كه از افلاطون به عنوان يك حكيم طرفدار حكمت ذوقي و اشراقي ياد شده باشدوحتي به كلمه اصطلاحي «اشراق» هم برنمي خوريم. شيخ اشراق بود كه اين كلمه را بر سر زبانها انداخت و هم او بود كه در مقدمه كتاب حكمت اشراق گروهي از حكماي قديم، از جمله فيثاغورس و افلاطون را طرفدار حكمت ذوقي و اشراقي خواند واز افلاطون به عنوان « رئيس اشراقيون » ياد كرد.

2- نظريه مُثُل: طبق نظريه مثل آنچه در اين جهان مشاهده مي شود اعم از جوهر وعرض، اصل و حقيقتشان در جهان ديگر وجود دارد. و افراد اين جهان به منزله سايه ها و عكس هاي حقايق آن جهاني مي باشند. مثلا افراد انسان كه در اين جهان زندگي مي كنند همه داراي يك اصل و حقيقت در جهان ديگر هستند. و انسان اصيل و حقيقي، انسان آن جهاني است همچنين در مورد ساير اشياء. افلاطون آن حقايق را «ايده» مي نامد. در دوره اسلامي كلمه «ايده» به «مثال» ترجمه شده است و مجموع آن حقايق به نام «مُثُل افلاطوني» خوانده مي شود. بوعلي سخت با نظريه مثل افلاطوني مخالف است و شيخ اشراق سخت طرفدار آن است. يكي از طرفداران آن ميرداماد و ديگري صدرالمتالهين است. البته تعبير اين دو حكيم از مُثُل خصوصاً ميرداماد، با تعبير افلاطون و حتي با تعبير شيخ اشراق متفاوت است.
1ـ دائره المعارف فارسي/ غلامحسين مصاحب/ جلد اول/ ص 1384
2ـ برگرفته از كتاب: آشنايي با علوم اسلامي/ استاد مطهري/ جلد اول / فصل

مشاهير تركهاى ايران: شيخ اشراق شهاب الدين سهروردي٫ شهيد راه حكمت

سيد مجتبي نظام آبادي

اشاره : ‹‹ شهاب الدين سهروردي معروف به شيخ اشراق ، درسال 549 هجري قمري يعني نيمه قرن 6 درقريه سهرورد از توابع زنجان متولد شد وعمر بسيار كوتاه وبا بركتي داشت و 38 سال بيشتر زندگي نكرد . اوبعد ازاتمام تحصيلات رسمي خود ، به سير وسياحت مشغول مي شود ، سفرهاي زيادي انجام مي دهد وازمشايخ واستادان تصوف ديدن مي كند وازاين ديدارها سهم بسياري مي برد ومدت زيادي را به اعتكاف وتفكر و عبادت سپري مي كند . سهروردي درسيره علمي اش بسيار بي پرده سخن مي گفته ودر احتجاجات وبيان امور باطني ، صراحت لهجه داشته است وبراي همين دشمنان زيادي را براي خود به وجود مي آورد وصراحت بيان درابراز اعتقادات باطني اش ، منجر شد كه اورامخالف بااصول دين معرفي كنند علمايي كه به اوحسادت مي ورزيدند ، ازملك ظاهر خواستند كه اورابه اين جرم بكشد ، اما ملك ظاهرچون شيفته سهروردي بود ، تن به چنين كاري نداد ، آنها به سراغ صلاح الدين ايوبي رفتند وچون اوحمايت اين دسته از علما را مي خواست ، به ملك ظاهر فرمان قتل سهروردي را داد ، در تاريخ 587 ملك ظاهر، سهروردي را به زندان انداخت ودرهمان جا از دنيا رفت ودقيقا معلوم نيست كه چگونه از دنيا رفت ودركتابها از اوبه شيخ شهيد وشيخ مقتول ياد مي كنند .››

سهروردي به عنوان بنيانگذار مؤسس مكتب اشراق معرفي مي شود، فلسفه اشراق زماني ظهور كرد كه فلسفه مشاءچنان برعرصه تفكر فلسفي سلطه يافته بود كه كسي جرات ترديد دراصول فلسفه مشاءرا به خود راه نمي داد والبته اين يكي از خطراتي است كه هر انديشه وتفكري را چه در صحنه علم وچه در صحنه فلسفه تهديد مي كند ، اين كه همواره انديشمندان گمان كنند يك فلسفه به تمام پرسشها ومسائل فلسفي پاسخ داده است وديگر جايي براي تفكر جديد وسامان دادن اصول جديد براي بر پاكردن يك خيمه فلسفه ديگر وجود ندارد ، اين وضعيت درفلسفه مشاءرخ داده بود ، يعني فلسفه مشاءچنان برانديشه ها خيره شده بود كه كسي به فكر اين نبود كه يك فلسفه جديد پايه ريزي كند .

2003-07-26T02:05:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران :يادمان‌ صد و پنجاه‌ و دومين‌ سالروز تولد ميرزا حسن‌ رشديه

رشديه‌ پدر دبستانها و دبستاني‌ها
غلامرضا دركتائيان‌

چهاردهم‌ تير ماه‌، مقارن‌ است‌ با سالروز تولد ميرزا حسن‌ تبريزي‌، معروف‌ به‌ رشديه‌، از پيشگامان‌ نهضت‌ فرهنگي‌ ايران‌ در دوره‌ معاصر. وي‌ در پنجم‌ رمضان‌ (14 تير 1230 شمسي‌) سال‌ 1267 قمري‌ در محله‌ «چرنداب‌» تبريز متولد شد. مقدمات‌ صرف‌ و نحو و فقه‌ را در تبريز فرا گرفت‌. و براي‌ تحصيل‌ علوم‌ جديد به‌ بيروت‌ رفت‌. در آنجا پس‌ از آشنايي‌ كامل‌ به‌ اسلوب‌ و طرز تعليم‌ و مطالعات‌ فراوان‌، موفق‌ به‌ اختراع‌ الفباي‌ صوتي‌ در زبان‌ فارسي‌ و رفع‌ اشكالات‌ تدريس‌ در اين‌ زبان‌ شد. سپس‌ راهي‌ ايروان‌ گشت‌ و در آنجا به‌ سال‌1301 قمري‌ نخستين‌ مدرسه‌ (دبستان‌) ايراني‌ را به‌ سبك‌ جديد براي‌ مسلمانان‌ ايروان‌ تاسيس‌ كرد. لغت‌ «رشديه‌» اصطلاح‌ عثمانيان‌ است‌ كه‌ يك‌ صنف‌ از مكاتب‌ خود را به‌ اين‌ نام‌ مي‌خوانند. اين‌ اصطلاح‌ از عثماني‌ به‌ قفقاز رفت‌ و از آنجا به‌ تبريز رسيد و مكتب‌ ابتدايي‌ تبريز «رشديه‌» نام‌ گرفت‌. رشديه‌ در سال‌ 1305 قمري‌ دبستان‌ خود را در ايروان‌ به‌ برادرش‌ سپرد و به‌ تبريز بازگشت‌. پس‌ از ورود به‌ تبريز نخست‌ عده‌اي‌ از اقوام‌ باسواد خويش‌ را گرد آورد و طرز تدريس‌ اسلوب‌ جديد خود را به‌ آنان‌ آموخت‌ و آنگاه‌ با پشتيباني‌ «ميرزا علي‌خان‌ امين‌الدوله‌» والي‌ آذربايجان‌، در همان ‌سال‌ اولين‌ دبستان‌ را در تبريز و در مسجد «مصباح‌ الملك‌» در محله‌ ششگلان‌ بنيان‌ نهاد. اشتياق‌ مردم‌ به‌ باسواد شدن‌ كودكانشان‌، آن‌ هم‌ با اين‌ سهولت‌ باعث‌ گرمي‌ بازار مدرسه‌ شد، اما پس‌ از برگزاري‌ يك‌ دوره‌، با مخالفت‌ مكتب‌ داران‌ مواجه‌ شد و به‌ انحلال‌ دبستان‌ انجاميد.

از نتايج‌ عمده‌ ايجاد مدرسه‌ رشديه‌، اين‌ بود كه‌ عده‌اي‌ از معلمان‌ آن‌ كه‌ اصول‌ اداره‌ مدرسه‌ و تدريس‌ را به‌ سبك‌ جديد آموخته‌ بودند، هر كدام‌ در تبريز مدرسه‌ و مكتبي‌ را داير كردند و در ترويج‌ معارف‌ كوشيدند. در سال‌ 1315 قمري‌، امين‌الدوله‌ به‌ تهران‌ رفت‌ و به‌ مقام‌ صدارت‌ اعظم‌ مظفرالدين‌ شاه‌ رسيد. او رشديه‌ را نيز به‌ تهران‌ فرا خواند و اولين‌ دبستان‌ به‌ سبك‌ جديد را در رمضان‌ همان‌ سال‌ در تهران‌ و در باغ‌ «كربلايي‌ عباسعلي‌» تاسيس‌ كرد كه‌ بعداً مكان‌ آن‌ به‌ جنب‌ پارك‌ امين‌الدوله‌ انتقال‌ يافت‌.تاسيس‌ اين‌ دبستان‌ موجب‌ شد كه‌ فرهنگ ‌دوستان‌ و ترقي‌ خواهان‌ و روشنفكران‌ از آن‌ استقبال‌ كنند، زيرا تا آن‌ ايام‌، اوقات‌ اطفال‌ چه‌ در خانه‌ و چه‌ در مكتبخانه‌هاي‌ قديم‌، بيهوده‌ تلف‌ مي‌شد، بدون‌ آن‌ كه‌ معلومات‌ قابل‌ توجهي‌ را فراگرفت‌. با پشتيباني‌ امين‌الدوله‌ كه‌ به‌ اعتقاد برخي‌ صاحب‌نظران‌ تنها كار موفقيت‌آميزش‌ در زمان‌ صدارت‌، كوشش‌ براي‌ تاسيس‌ مدارس‌ جديد و تشويق‌ ديگران‌ به‌ اين‌ اقدام‌ بود، كار دبستان‌ رشديه‌ بالا گرفت‌. البته‌ در اين‌ راه‌ حمايت‌ روحانيون‌ بزرگ‌ چون‌)از نجم آباد آذربايجان كه فعلا در داخل استان تهران تهران قرار دارد( «شيخ‌ هادي‌ نجم‌ آبادي‌» و «سيد محمد طباطبايي‌» (كه‌ خود دبستاني‌ به‌ نام‌ اسلام‌ بنا نهاد) موثر بود كه‌؛ چندان‌ كه‌ بعد از برافتادن‌ امين‌الدوله‌ از صدارت‌، اين‌ دو نگهداري‌ دبستان‌ را برعهده‌ گرفتند و خصوصاً پروايشان‌ در كار دبستان‌، دهان‌ منتقدان‌ را بست‌ و موجب‌ افزايش‌ تعداد دبستانها (و بعدها دبيرستان‌) و ترويج‌ علوم‌ جديد به‌ وسيله‌ معارف‌ دوستان‌ شد.

بدين‌سان‌ در سالهاي‌ 1316 و 1317 قمري‌ چند مدرسه‌ جديد ديگر به‌ نامهاي‌ «مدرسه‌ مظفري‌»، «مدرسه‌ علميه‌»، «مدرسه‌ افتتاحيه‌»، «مدرسه‌ شرف‌»، «مدرسه‌ دانش‌»، «مدرسه‌ سعادت‌»، «مدرسه‌ سادات‌»، «مدرسه‌ رفعت‌»، «مدرسه‌ كماليه‌»، «مدرسه‌ تربيت‌»، «مدرسه‌ ادب‌»، «مدرسه‌ اسلام‌» و«مدرسه‌ قدسيه‌» تاسيس‌ شد كه‌ جملگي‌ به‌ تعليم‌ كودكان‌ به‌ سبك‌ جديد همت‌ گماشتند. در سال‌ 1317، انجمن‌ معارف‌، زير نظر «جعفرقلي‌ خان‌ هدايت‌، وزير معارف‌ وقت‌، براي‌ مدارس‌ جديد برنامه‌ريزي‌ مي‌كرد كه‌ به‌ موجب‌ آن‌ برنامه‌ تحصيلات‌ عمومي‌ در تمام‌ ايران‌ در سه‌ دوره‌ تعليمات‌ ابتدايي‌، متوسطه‌ و عالي‌ (تعليمات‌ مخصوصه‌) تدوين‌ گرديد و همين‌ برنامه‌ در سالهاي‌ بعد تاسيس‌ مدارس‌ ابتدايي‌ و متوسطه‌ (دبستان‌ و دبيرستان‌) را از پي‌ آورد. اين‌ همه‌ آثار مثبت‌ اقدامهاي‌ رشديه‌ در تاسيس‌ نخستين‌ دبستان‌ و ترويج‌ سبك‌ جديد آموزش‌ بود. او علاوه‌ بر اين‌، 27 جلد كتاب‌ تاليف‌ كرد كه‌ مهمترين‌ آنها كتابهاي‌ «وطن‌ ديلي‌» (يا زبان‌ وطن‌) براي‌ سال‌ اول‌ مدرسه‌ مسلمان‌ زادگان‌ قفقاز، بداية‌ التعليم‌، كفاية‌التعليم‌، نهاية‌التعليم‌ و صد درس ‌مي‌باشد. وي‌ همچنين‌ «روزنامه‌ تهران‌» را در پايتخت‌ نشر داد كه‌ شماره‌ اول‌ آن‌ در هفتم‌ تير ربيع الاول‌ 1326 قمري‌ به‌ چاپ‌ رسيد.

ميرزا حسن‌ رشديه‌، پير معارف‌ ايران‌ در اواخر عمر در مدرسه‌اش‌ در شهر قم‌، كلاسي‌ براي‌ تعليم‌ نابينايان‌ تشكيل‌ داد و با اصولي‌ كه‌ براي‌ تعليم‌ آنها اختراع‌ كرده‌ بود، امكان‌ علم‌ آموزي‌شان‌ را فراهم‌ آورد. وي‌ هميشه‌ مي‌گفت‌: «هيچ‌ خدمتي‌ بزرگتر از معلمي‌ و هيچ‌ خدمتگزاري‌ بزرگتر از معلم‌ وجود ندارد.» رشديه‌ در تاريخ‌ 19 آذر 1323 شمسي‌ (مطابق‌ 23 ذيحجه‌ 1363 قمري‌) در سن‌ 97 سالگي‌ و در شهر مقدس‌ قم‌ درگذشت‌ و در قبرستان‌ نو همان ‌شهر به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. در قسمتي‌ از وصيتنامه‌ او نوشته‌ شده‌: «مرا در محلي‌ به‌ خاك‌ بسپاريد كه‌ هر روز شاگردان‌ مدارس‌ از روي‌ گورم‌ بگذرند و از اين‌ بابت‌ روحم‌ شاد شود.»

ميرزا حسن رشديه

پدر تعليم و تربيت نوين در ايران

حسن رشديه فرزند ملا مهدي تبريزي که تحصيلات را در مکتب خانه هاي قديم آموخت در 22 سالگي پيشنماز يکي از مساجد تبريز شد. ميرزا حسن رشديه چون در خانواده روحاني بزرگ شده و در مکتب خانه درس خوانده بود و از آن رنج مي برد براي ادامه تحصيلات به بيروت رفت و تحت نظر معلمين فرانسوي قرار گرفت و بعد به استانبول و ايروان رفت و در آنجا مدرسه اي داير کرد و سپس به ايران آمد و اولين مدرسه را به سبک نوين در تبريز تاًسيس نمود. ولي چند بار آخوندها عليه او فتوا دادند و مدرسه اش را غارت کردند. به مشهد گريخت ولي باز به تبريز مراجعت کرد. رشديه با حمايت مظفرالدين شاه و امين الدوله توانست در تهران مدرسه تاًسيس کند ولي باز هم از فشار قشريون در امان نماند و در حرم حضرت معصومه در قم متحصن شد. ميرزاحسن رشديه پدر تعليم و تربيت نوين ايران لقب يافت و تعداد زيادي شاگرد تربيت کرد و کتابهاي درسي زيادي با الفباي نوين از او به يادگار ماند و در سال 1323 در قم درگذشت. خانواده رشديه از خدمتگذاران صديق فرهنگ ايران شناخته شده اند

2003-07-25T14:59:00.000-07:00

شاهزاده خانم زهرا تاج السلطنه قاجار

نوشته زير در باره بانوى ترك تاج السلطنه دختر ناصرالدين شاه از سايت زنان ايران نقل مىشود.تاج السلطنه دختر ناصر الدين شاه قاجار بود که در سال 1301 بدنيا آمد . اين شاهزاده خانم علي رغم رشد در حرم شاهي حصارها را شکست و يکي از منتقددان حاکميت خود شد . او از نخستين زناني است که آزادانه از برابري حقوق زن و مرد در ايران سخن گفت و با شکستن مرزها به انتشار عقايد خود پرداخت .خاطرات او مهمترين سند شناسايي افکار اوست . وي با شجاع السلطنه پسر محمد باقر خان سردار اکرم ازدواج کرد اما اين ازدواج به دليل عدم تفاهم به طلاق منتهي شد. تاج السلطنه سالهايي زيادي پس از متارکه به تحصيل علوم در اروپا پرداخت و تحت تاثير زندگي زنان اروپايي و انديشه هاي آنان قرار گرفت. و ي راه نجات از اين حصار را براي زن ايراني تلاش و مبارزه با سنت هاي دست و پاگير مي دانست. مانند تمام نوشته هاى ايرانى و تحقيقات فارسى در اين نوشته نيز كه در باره يكى از زنان ترك ايرانى است به منسوبيت ملى وى يعنى مليت ترك كوچكترين اشاره اى نشده است. همچنين به اينكه قاجارها يكى از طوائف تركى اوغوزى-آذربايجانى و دولت قاجارى نيز دولتى تركى و آذربايجانى بود. اشاره و اعتراف به وجود مليت ترك در ايران يكى از تابوهاى فرهنگ فارسى است كه در همه عرصه هاى حيات فكرى و اجتماعى٫ كه شامل تاريخ و سياست٫ حتى مسائل زنان نيز مىشود وجود دارد. فرم صحيح كلمات تركى موجود در نوشته زير از طرف اينجانب در داخل پرانتز نشان داده شده استاين نوشته برداشتي کلي از خاطرات تاج السلطنه دختر شاه بود . برخي جملات عينا از خود اوست
--------------------
شرحي از زندگي تاج السلطنه دختر ناصرالدين شاه زندگي زن ايراني از دو چيز ترکيب شده؛ يکي سياه يکي سفيد در موقع بيرون آمدن و گردش کردن ، هياکل موحش سياه عزا؛ در موقع مرگ کفن هاي سفيد . من يکي از همين زنان بدبخت بودم

فرزانه ابراهيم زادهFarzaneh742000@hotmail.com

من ششم ربيع الثاني در سنه 1301قوي ييل سي (قوى ايلى) و هفتمين سال سلطنت شاه بابا در قصر سلطتني دارالحکومه تهران زاده شدم. پدرم سلطان ابن سلطان خاقان بن خاقان سلطان صاحب قران ناصرالدين شاه از تبار قاجاريه و از طايفه اشاقه باش (آشاغى باش) و تيره دولو (دوه لى) است . مادرم يکي از زنان حرم سلطنتي و دختر يکي ازعموهاي متعدد شاه بابا بود که توران السلطنه ناميده مي شد. نام من در دفتر اولاد سلطنتي زهرا خانم و لقبم که از طرف شاه بابا مرحمت شده" تاج السلطنه " ضبط شده است. پيش از اين که شرح زندگي و کودکي خود را بگويم مي خواهم کمي راجع به مهمترين مردي که در زندگي من وجود داشته يعني شاه بابا بگويم . دوران سلطنت پدرم بنا به گفته بسياري از دوران هاي خاص و مهم در مملکت ايران است. در ابتداي سلطنت او يعني زماني که تازه شاه بابا به جاي پدرش به سلطنت رسيده بود ميرزا تقي خان امير کبير اتابک اعظم که ظاهرا در انتقال او از دارالسلطنه تبريز به دارالحکومه تهران او را ياري کرد به صدارت اعظم رسيد. در مورد اين مرد حرفهاي زيادي شنيده ام . گروهي او را خائن و گروهي خادم مي دانند . اما از يکي از زنان کهنسال حرمسراي سلطنتي شنيدم که شاه بابا که در آن زمان تنها شانزده ساله بود اردات خاصي به او داشت . او مي گفت : وقتي امير نظام مي آمد ابهتي در راه رفتن و حضورش بود. از دوران ميرزا تقي خان آثار مدني فراواني به چشم مي خورد. از جمله عمارت دارالمعلم ايران که موسوم به دارالفنون است و محل علم آموزي است . در خصوص عزل و مرگ ناگهاني او نيز قولهايي زيادي است. ميدانم کليد تمام اين سئوالها در دست عمه ام خانم عزت الدوله است. خانم عزت الدوله تنهاخواهر تني شاه بابا که همسر ميرزا تقي خان بود و در تمام چند سال صدارت و حتي زمان رفتن اجباري امير نظام به کاشان و مرگش در کنار او بود . خانم عزت الدوله را به علل گوناگون در حرم خانه ديده ام . زني بسيار ساکت و آرام که بيشتر سکوت مي کند و کمر سخني مي گويد . مي دانم بعد از امير نظام که آنهم به دستور شاه بابا بود باز به دستور او به خانه ميرزاآقا خان نوري صدر اعظم بعدي رفت و عروس او شد و سپس بعد از عزل وي به خانه صدر اعظم بعد ميرزا حسين مشيرالدوله رفت و با برادر وي وصلت کرد . از يکي از زن پدرهايم شنيدم که تنها يک بار لب به شکوه گشوده و به شاه بابا گفته:" گويا برادر تاجدار اين کمينه را يکي از اسباب صدارت مي داند و من با جبه و نشان صدارت عظمي بايد به خانه صدر اعظم بروم . " او هيچگاه جز اين شکايت نکرد اما من مي دانم او به زندگي با امير وفادار بود . اين را از دخترانش مي توان فهميد . ام خاقان دخترش که با برادرم وليعهد مظفرالدين ميرزا ازدواج کرده است آنقدر به نسب فراهاني خود افتخار مي کند تا اينکه بگويد که از تيره قاجاريه است . آنقدر در اين اصرار کرده که برادرم علي رغم آنکه او مادر اعتضادالسلطنه پسر ارشدش يعني محمد علي ميرزا است با او متارکه کرده است .

بگذريم شاه بابا در دوره متمادي سلطنت خود اگر چه اشکالات زيادي داشت و اشتباهات زيادي کرد اما شايد در هيچ دوره اي از تاريخ ايران انقدر که در اين دوره ترقي نبود و هيچ پادشاهي اينچنين به ترقي نيانيشيده بود . حتما خواننده اين سطور خواهند گفت چون من دختر او هستم و اين نظر را از سر عشق به او مي گويم . اما تاريخ تنها گواه ما خواهد بود . من همانطور که گفتم در حرم شاه به دنيا آمدم . حرم در لغت يعني مکاني امن و حريم ممنوعه يک مرد که زنان او در آن به سر مي برند . در دوراني که من بدنيا آمدم رسم چنين بود که خانه ها دارا دو قسمت بود يکي اندروني ديگري بيروني . زنان در اندروني زندگي مي کردند. اين اندروني به نسبت تمکن مرد بزرگ و گسترده يا کوچک بود . اندروني مردان متمول از عده زيادي از زنان تشکيل مي شد . براساس سنت حاکم هر مرد مي توانست تا چهار زن عقدي دائم و تا اندازه اي که ثروتش اجازه مي داد صيغه بگيرد . اين زنان اجازه نداشتد براحتي حرم را ترک کنند و اگر زني بدون اجازه مردش از خانه بيرون مي رفت حتما عواقب بدي در پيش داشت و ممکن بود حتي جانش را بر سر اين کار بگذارد . من در يکي از شلوغ ترين حرم سراهاي موجود به دنيا آمدم . حرم سلطنتي . شاه بابا به خاطر اينکه مالک تمام ممالک محروسه بود دوست داشت از همه جا دختري را به عنوان صيغه در اندروني داشته باشد . در بين زنان شاه همواره بخصوص زنان عقدي و زناني که از مانند مادر من از خاندان معظم قاجاريه هستند رقابتي براي بدنيا آوردن فرزند پسر وجود داشت تا بتوانند لقب مادر وليعهد و سپس مادر شاه را کسب کنند. البته شاه بابا در ابتداي سلطنت خود بدعت تازه اي گذاشت و برخلاف سنت مرسوم پسران يکي از زنانش يعني فروغ السلطنه که نام جيران خانم تجريشي بود و محبوبترين همسرش بود را به وليعهدي خودش برگزيد . اين دو پسر بنا به دلايل نا معلومي فوت کردند . به دنبال مرگ آن دو مادرشان نيز دق کرد و مرد . قولي در ميان است که اين زن و فرزندانش قرباني کينه زنان ديگر شدند و به اصطلاح چيز خور شدند. بهر جهت در نهايت قرعه ولايت عهدي پدر ما که به فرزند شکوه السلطنه يعني مظفرالدين ميرزا رسيد . برادري که در ياد همه ما هميشه بيمار بود. هميشه او را با دستمال سفيدي جلوي بيني و پزشک معالجش بياد مي آورم . اگر چه به خاطر رسم او تا مرگ شاه بابا بايد به عنوان حاکم دارلسلطنه تبريز باشد . چند باري که شاه بابا به فرنگ رفت به تهران آمد و اداره امور را به عهده گرفت .

در حرم سلطنتي زنان بسياري وجود داشتند زناني که شايد تنها يک بار به حضور شاه برده شده بودند . اما در ميان تمام زنان چند تن از زنان او بودند که از ديگران مجزا بودند . درباره جيران خانم پيشتر گفتم . مهمترين صيغه شاه بابا زني از اهالي امامه بود که عنوان غير رسمي ملکه دربار را بر دوش مي کشيد . اين زن که فاطمه خانم ملقب به انيس الدوله بود يکي از زنان با کفايتي بود که در تمام زندگيم ديده بودم . نفوذ اين زن که از طبقات پست بود روي شاه بابا مثال زدني بود شاه هرشب با هر تعداد زني که بسر مي برد آخر شب به حرمخانه مخصوص انيس الدوله مي رفت و تنها در آن جا به خواب مي رفت . شنيدم شاه بابا در يکي از مسافرتها به فرنگ او را با خود تا روسيه نيز برده بود اما بنا به دلايلي بنا بدرخواست سپهسالار به بهانه اينکه اهالي فرنگ مي خواهند اهالي حرم را ببينند و اين خلاف رسم مالوف است به ايران باز گرداندند و ظاهرا فاطمه خانم کينه ميرزا حسين خان را بر دل گرفته و چنان دسيسه اي چيده بود که پس از بازگشت شاه بابا وي را از صدارت عزل کرد . من هميشه به ديده احترام به اين زن پدرم نگريسته ام . هميشه بخش وي محل پذيرفتن زنان و ميهمانان خارجي شاه بود و مراسم خاص چون مولود شاه و اعياد در آنجا برگزار مي شد . انيس الدوله فرزندي نداشت اما هميشه با من به ملاطفت رفتار مي کرد و مرا دختر خودش مي خواند . امين اقدس يکي ديگري از زنان حرم بود که مقرب درگاه بود . اين زن اکراد گروس بود و ابتدا خزانه دار سلطنتي بود و شاه خزاين و کليد ها را به دست او مي سپرد. خانم امين اقدس آنچنان مقامي در دستگاه داشت که توانست جز زنان شود . او نه تنها از زيبايي بهره اي نداشت که هيچ امتيازي نداشت مگر اينکه دستگاهش محل حضور فاميل او شده بود .

در بين اين فاميل کودکي بسيار وجود داشت که برادر زاده امينه اقدس بود . شاه بابا علاقه شديدي به اين موجود داشت و او را حتي از فرزندان خود بيشتر مي خواست . اين طفل که نه از زيبايي بهره اي داشت و هميشه بسيار کثيف بود غلامعلي نام داشت که به مليجک دوم مشهور بود . اين نام به پدرش گفته شده بود و در لغت کردي به معناي گنجشک است . غلامعلي خان از طرف شاه لقب عزيز السلطان را گرفت . زن ديگر پدر تاجدار من زني زيبا ولي از دانش بي بهره بود که به خانم باشي ملقب بود . اين زن دختر باغبان صاحبقرانيه بود . پدرم به او عشق مي ورزيد .اگر بخواهم راجع به زنان پدرم بگويم هزار مثنوي کاغذ مي خواهد و از حوصله شما خارج گفتم من در اين حرم شلوغ به دنيا آمدم و بزرگ شدم . شش هفت ساله بودم که به مکتب سپرده شدم تا به خواندن و نوشتن را بياموزم . ما در داخل حرم خانه اجازه تحصيل سواد داشتيم . کتابهايي بود که مي توانستيم آنها را بخوانيم . شاه بابا وسائل سرگرمي براي ما مهيا کرده بود. يکي از خواهران من نواختن پيانو را فرا گرفته بود . فخرالدوله شعر مي گفت و نقاشي هاي زيبايي مي کشيد . ما هرساله چند بار به ييلاقات سلطنتي در شهرستانک و شميران مي رفتيم . سفرهايي که علي رغم محدوديت هايي که وجود داشت باز تنفس در هواي خارج از دربخانه بود . نه ساله بودم که روزي به دستور پدر از ميان خواستگاران فراوان روزي در مقابل پسر بچه اي قرار گرفتم . کسي که بعد ها همسرم شد . هرچند پيش از مراسم بيمار شدم اما گريزي از اين وصلت نبود . از روز عقد کنان خودم بياد مي آورم که لباس اطلس سفيدي پوشيده بودم و سر و صورتم را آرايش کرده بودم در حالي که يک تور سفيد جلوي چشمانم بود . توري که در زير آن اشک مي ريختم و به زور نيشگون هاي دردناک با بغض جواب بله را شنيدند. مدتي از اين عقد کنان اجباري نگذشت که به دستور پدر قرار شد پس از برگزاري جشن قران که شروع پنجاهمين سال سلطنت پدرم بود عروسي من برگزار شود . اما درست روز قبل از جشن قران خبري تمام ايران را تکان داد . شاه کشته شد. آن روز تلخ را به ياد دارم . تمام حرمسرا به يکباره پر از ماتم شد. همه بجاي لباس شادي رخت ماتم پوشيدند . در باره مرگ پدر به دست يک کرماني که از مريدان سيد جمال بود بنام ميرزا رضا قولهاي زيادي است. خود او عمل زشت خود را به بهانه ظلمي که نايب السلطنه برادر من بر او روا شده بود مي دانست.

با مرگ شاه حرم او به وضع بدي در آمد شاه جديد يعني مظفرالدين شاه خود حرم خانه داشت. او که بيشتر عمر خود را به ولايت عهدي گذرانده بود . بسياري از زنان حرم را بيرون کرد برخي چون مادر من را که از زنان محترم بود در جايي خارج از درخانه مسکن داد . او پس از گذشت سال پدر تاجدار من را به خانه شوهر فرستاد. خانه اي که هيچگاه خانه خوشبختي من نبود. من کتابهاي زيادي خوانده بودم دلم مي خواست به خارج از مرزهاي حرمسراها بروم و کسب علم کنم . زندگي درون چارچوب بسته برايم سخت بود. " زنان ايران از نوع انسان مجزا شده بودند ... اين زنان از صبح تا شام نا اميدانه در يک دايره بسته به سر مي بردند . اين جماعت يا از دور تماشا مي کردند يا در روزنامه ها مي خواندن که زنهاي اروپا به چه قسم از حقوق خود دفاع مي کردند. " هيچگاه با آن مرد نتوانستم خوشبخت باشم شايد بهمين دليل سالهاي بعد با وجود داشتن فرزنداني متارکه کردم .بعدها من با دانش و علوم آشنا شدم . در گروههايي وارد شدم . در حدود سالهاي 1324 که جامعه به تحولي بزرگ رفت من هم به سمت اين تحول رفتم . در جلساتي که توسط انجمن اخوت در خانه خواهرم ملکه ايران که همسر مردي روشنفکر بنام ظهيرالدوله بود شرکت مي کردم . و عضو انجمنهايي از زنان بوديم که طالب برقراري مشروطه بودند . من تمام تلاشم مصروف اين بود که زنان ايران که خودم يکي از آنها بودم علي رغم آنکه دختر و خواهر شاه بودم از حصارها خارج شود . " زندگي زن ايراني از دو چيز ترکيب شده ؛ يکي سياه يکي سفيد . در موقع بيرون آمدن و گردش کردن ، هياکل موحش سياه عزا ؛ در موقع مرگ کفن هاي سفيد . من يکي از همين زنان بدبخت بودم . "

به نظر من مشروطه ذاتا چيز خوبي بود مشروطه يعني عمل کردن به شرايط آزادي و ترقي يک ملتي بدون غرض و خيانت .زنان ايران به عقيده من نمي توانند روي سعادت ببينند مگر خودشان بخواهند . من در تمام سفرهايم به ممالک غربي چنان دريافتم زنان اينجا هرچه بدست آوردند از طريق همت خود يافتند . زن ايراني هم خودش بايد مرزهاي حرم را بشکند. هرچند مشروطه ايران نتوانست قدمي براي آزاد زن ها بردارد اما همين آغاز شرکت آنها در حرکتي بزرگ و تلاش براي تغيير آنچه محکوم به آن بودند و کسب تحصيل علم راهي براي پيشرفتهاي آينده خواهد بود.

2003-07-17T22:03:00.000-07:00

Dünyanı itaete getiren hökmdar: Şah İsmayıl Xetaiمشاهير تركهاى ايران :

Keçen minillikde Azerbaycanda en uzun süren müddetde (1501-1736) hakimiyyetde olmuş Sefeviler sülalesinin banisi I Şah İsmayıl Xetai ve onun davamçıları olanlar- Sefeviler sülalesinin nümayendeleri Azerbaycanın siyasi tarixinde xüsusi ve müstesna ehemiyyete malik siyasi xadimlerdir. Azerbaycanın erazi bütövlüyünün temin olunması, türk dilinin (Azerbaycan) dövlet dili kimi işledilmesi ve beynelxalq ehemiyyet kesb etmesi, elmin, medeniyyetin, incesenetin coşqun inkişafı, sosial edaletin tentenesi kimi yüksek qiymetlendirilen siyasetin aparılması onlara müstesna nüfuz qazandırmışdır.Azerbaycan şifahi xalq edebiyyatında I Şah Abbas Sefevi edaletli hökmdar kimi xüsusile ferqlenir. İster Qerb, isterse de Şerqde bu sülalenin nümayendeleri çox yüksek qiymetlendirilmişler.I Şah İsmayıl Sefevi, I Şah Tehmasib Sefevi, I Şah Abbas Sefevi haqqında yazılanlar onları çox böyük ve tanınmış siyasi xadimler kimi xarakterize edir.Monteskyönün "İran mektubları" eserine daxil olan mektublarının birinde I Şah Abbas Sefeinin adının bütün dünyaya yayıldığı yazılır. Mirze Kazim beyin "Bab ve babiler" eserinde "Şanlı Sefeviler sülalesi" ifadesi işledilir. Qeyd edek ki, dünya şöhretli şerqşünasın bele yazması bu sülalenin nümayendelerinin ciddi elm nümayendesi terefinden qiymetlendirilmesidir. M.Terbiyyet meşhur "Danişmendani Azerbaycan" (danişmend - sözünün lüğetde tercümesi "alim", "bilikli" demekdir) eserinde bu sülalenin nümayendeleri haqqında yazılanlar çox ciddi ehemiyyet kesb edir. Melum olduğu kimi bu eser Qerbde çox yüksek qiymetlendirilmişdir.Abasqulu Ağa Bakıxanovun "Gülüstani-İrem" eserinde Sefevi şahlarının adları çekilir ve onlara esasen, müsbet münasibet ifade olunur.Böyük Britaniya ve Şimali İrlandiya karllığında R.Seyvori, V.Minorskinin Sefevilerle bağlı yazdıqları çox yüksek elmi seviyyeye malik olan eserler bu sahede mühüm ehemiyyet kesb edir.M.Terbiyyetin yuxarıda adı çekilen eserinde Şah İsmayıl Xetai haqqında "dünyanı itaete getiren bu hökmdar" ifadesi yazılır. Qeyd edek ki, hemin kitabda bu sülalenin hakimiyyetden evvelki dövrünün nümayendeleri olan Şeyx Sefi ve Şeyx Heyderin de adları çekilir. Kitabda Şeyx Sefi "bizim dünya mürşidi" kimi adlandırılır.Sefeviler sülalesinin nümayendelerinin alim, bilikli, melumatlı şexsler kimi qiymetlendirilmeleri enenevi Azerbaycan siyasetinin çox yüksek seviyyesini ve nüfuzunu ifade edir.E.Braunun meşhur "İran edebiyyatı" eserinde Sefeviler sülalesinin nümayendeleri haqqında xüsusile yazılıb.Sefeviler sülalesinin siyasi nüfuzlarının yüksek seviyyede olmalarına sübut kimi Avropada onların "böyük sufiler" adlanmalarını nümune göstermek olar.Melum olduğu kimi, I Şah Abbas Sefevi hem Qerbde, hem de Şerqde "böyük" kimi tanınmışdır. Sefeviler sülalesinin banisi I Şah İsmayılın edebi yaradıcılığı Türkiyede çox yüksek qiymetlendirilmişdir. S.N.Ergün, F.Köprülüzade Şah İsmayıl Xetai yaradıcılığını tedqiq etmişler.Şah İsmayıl Xetainin siyasi nüfuzunun mühüm göstericisi kimi böyük ingilis filosofu F.Bekonun, Azerbaycanın mütefekkir şairi M.Füzulinin Şah İsmayılı qiymetlendirmeleri böyük ehemiyyet kesb edir. F.Bekon hem zahiri görünüşü, hem yüksek menevi keyfiyyetlerine göre onu çox yüksek qiymetlendirmişdir.Azerbaycan edebiyyatında Şah İsmayıl Xetai merhelesi Nesimiden sonra, Füzuliden ise bir qeder evveldir. Azerbaycan edebiyyatında bu iki klassikin yaradıcılıqları arasında zamanda orta mövqe tutan Xetai yaradıcılığının xüsusi merhele kimi deyerlendirilmesi ciddi elmi esasa malik olan bu şer senetinin layiqli qiymetidir.Xetainin üç dilde (Azerbaycan türkcesi, fars ve ereb) şer yazması, öz şanlı genetik seleflerinin (hem ata terefden - Şeyx Sefi, hem ana terefden Hesen Şah Ağqoyunlu), elece de, şer seneti korifeylerinin Nizami, Yunis İmre, Nesimi enenelerini davam ve inkişaf etdirmesi onun edebiyyat tarixinde xüsusi bir senetkar olduğunu xarakterize edir. Bu senet yüksek elmilik, sade xalq diline yaxınlığı ile seçilir. Şah İsmayıl Sefevi siyaset sahesinde olduğu kimi edebiyyat sahesinde de elmiliyi ile xüsusi seçilen bir dahi kimi qebul edile biler.Şah İsmayıl Xetainin tebieti gözel, elmi suretde bilmesi "Dehname" mesnevisinin meşhur "Bahariyye" hissesinde melum olur ("Sifeti gülşeni bahar" - Bahar güllüyünün tesviri).Bu hissede faxte (qumru, çöl göyerçini), durna, laçın, bülbül, turrac, qumru, qu, üqab (qaraquş, qartal), qurqura, qaz, keklik, bayquş, sığırçın, ötkün quşu, gögerçin (göyerçin), şahbaz, serçe, tuti kimi quş adları çekilir.Bu hissede adı çekilen bitki adları da hemçinin onun tebieti sevmesinin ifadesi kimi qebul edile biler. O, burada tebieti tam suretde tesvir etmeye müveffeq ola bilib. Heç şübhesiz ki, bu gözel tesvirde Xetai Azerbaycan tebietine esaslanmışdır.Şah İsmayıl Xetainin şerleri onun felsefe (bu söze şerlerinde bir defe rast gelinir), astronomiya, riyaziyyat, musiqi, edebiyyatşünaslıq kimi elmleri derinden bilmesini eks etdirir. Xetainin Azerbaycan şifahi xalq edebiyyatına yaxınlığı ve sevmesi de şerlerinde aydın suretde ifade olunur. Onun şifahi xalq edebiyyatına münasibeti ciddi elmi yanaşmaya göre çox mühüm ehemiyyet kesb edir.Şah İsmayıl Sefevi (Xetai) Azerbaycan tarixinde çox böyük siyasetçi kimi dövlet senedleri sahesindeki xidmetlerine göre de xüsusile qeyd oluna biler.Onun xarici ölkelerle apardığı diplomatik yazışmalar ciddi elmi ve siyasi mezmuna malik olan senedler kimi xüsusi tarixi ehemiyyete malikdir. Xetainin Avropa ölkeleri ile apardığı xarici siyasetini müasir dövrde xüsusi ehemiyyete malik olan bir enene kimi qebul etmek olar.F.Köprülüzadenin "Azeri edebiyyatına aid tedqiqler" (B. 1996) kitabının 19-cu sehifesinde Şah İsmayıl Sefevinin mensub olduğu aile "türk ailesi" adlandırılır.Bu kitabın giriş hissesinde F.Köprülüzade böyük bir sülaleye aid edilir (seh.3). (Osmanlı sultanlarının vezirleri sülalesi). Bu böyük türk alimi Şah İsmayılın şexsiyyetini "yüksek ve ezmkar" adlandıraraq onun İran, Xorasan, Azerbaycan ve İraq erazisinde bir qüdretli dövletin vücuda getirmesini yazır. Qeyd edek ki, yuxarıda adı çekilen kitabın 5-ci sehifesinde onun dünya şöhretli alim olması yazılır."Ensiklopedik lüğet" (Sankt-Peterburq, 1890) kitabının 13-cü sehifesinde yazılır ki, Xetainin parlaq sarayında böyük moğolların ve diger şerq ölkeleri hökmdarlarının sefirleri Rusiya, Fransa, İngiltere, İspaniya ve Niderlandın sefirleri ile görüşürdüler.Bu kitabın 12-ci sehifesinde yazılır ki, I Şah Abbas İslam Persiyasının en görkemli hökmdarı olmuşdur. Ele bu sehifede qeyd olunur ki, o, xristianlığa qarşı dözümlü münasibet gösterib."Böyük Sovet Ensiklopediyası" (38-ci cild) kitabının 622-ci sehifesinde Sefeviler sülalesini Persiya, Azerbaycan, Efqanıstan ve Ermenistanın bir hissesinde 1502-1736-da hökmranlıq eden şah dinastiyası kimi gösterilir.Şah İsmayıl Sefevi (Xetai) her şeyden önce, hem de Azerbaycan tarixinde böyük serkerde kimi meşhurdur."Azerbaycan tarixi" (Z.M.Bünyadovun ve Y.B.Yusifovun redaktesile); B. 1994 - kitabının 394-cü sehifesinde yazılır ki, Sefevilerin Erdebil hakimiyyeti merkezleşmiş Azerbaycan dövletinin yaradılmasında rüşeym olmuşdur.Mentiqi netice çıxarmaq olar ki, Sefeviler sülalesinin hakimiyyete qederki dövre aid olan nümayendeleri Azerbaycan siyasi tarixinde müstesna ehemiyyete malikdirler.Bu kitabın 405-ci sehifesinde yazılır ki, 1510-cu ilde Amu-Deryadan Ferat çayına qeder geniş erazi İsmayılın hakimiyyeti altına keçdi (seh.405). Kitabın 418-ci sehifesinde yazılır: "...hele Şah İsmayılın hakimiyyete gelmesine qeder Sefevilerle Avropa dövletleri, xüsusile Venesiya Respublikası arasında diplomatik elaqeler yaranmışdı" (seh.418.)"Azerbaycan tarixi" (III s), B,. 1999 - kitabının 215-ci sehifesinde yazılır ki, Azerbaycan Sefevi dövletnin İngiltere ile elaqeleri XVI esrin II yarısında teşekkül tapmağa başlamışdı."Azerbaycanda Sovet Ensiklopediyası", xs; B., 1987 - kitabının 473-cü sehifesinde yazılır ki, I Şah Abbas ingilis donanmasının kömeyi ile Hörmüz adalarını tutmuşdu. Yeni, 1622-de Hörmüzü portuqaliyalılardan geri almışdı. Bu ise Azerbaycan Sefevi hökmdarı I Şah Abbas Sefevinin mahir ve nüfuzlu bir siyasetçi olduğunun göstericisidir.Y.V.Lambert "At war with Nistoru" kitabında Şah İsmayılın şahenşah kimi Tebrizde tac qoymasını qeyd edib. Bu titulun Tebrizde qebul olunması onun banisi olduğu sülalenin, hem de Azerbaycan dövletinin tarixi nüfuzunun eks edilmesidir.Fransız dilinde çapdan çıxmış "Tarix ensiklopedik lüğetinde" Şah İsmayılın neslinin nümayendelerine aid (ecdadları) böyük sufiler ve islam müqeddesleri kimi meşhur olması yazılmışdır.Mehemmed Füzuli kimi mütefekkirin Şah İsmayılı "Zemanenin padşahı" kimi terif etmesi onun yaradıcılığından melumdur.Bezi arxiv materiallarından netice çıxarmaq olar ki, bu sülale 1736-cı ilden sonra da böyük nüfuza malik olmuşdur. I Şah İsmayıl ve onun ardıcılları edaletli siyaseti ile tanınmışlar.Abasqulu Ağa Bakıxanovun "Gülüstani-İrem" eseri ve Azerbaycan şifahi xalq edebiyyatından I Şah Abbasın da öz edaleti ile meşhur olması qenaetine gelmek olar.

Nazim Hüseynov, felsefe elmler namizedi

ŞAH İSMAİL (HATAYİ)

Alevi inancı tarihi boyunca sayısız önderler, kamil insanlar, çağının ve toplumun bir değil onlarca adım önünde olan insanlar yetiştirdi. Bu insanlar sadece Aleviler için değil, bütün insanlık için çok büyük kazanımlardır. İşte bu insanlardan biri de ŞAH İsmail’dir. Şah İsmail çağının en önemli siyasetçisi, savaşçısı, din önderi, yazarı ve sanatçısıdır. Aradan 500 yıllık bir zaman geçmesine karşın Şah İsmail’in deyişleri daha bir güzelleşerek insanların beyininde ve yüreğindeki yerlerini korumaktadır. Şah İsmail 37 yıllık ömründe sayısız savaşlar kazanmış, ülkeler fethetmiş, sayısız insanı örgütlemiş ve sayısız sanat eseri üretmiştir. Yaşadığı dönemde değil, onu takip eden dönemlerde de Şah İsmail mazlumun dostu, barbarın, zalimin korkusu olmuştur.

Şah İsmail 17.07.1487’de doğmuştur (ö. 23.05.1524). Annesinin adı Begüm, babasının adı Haydar’dır. Şah İsmail doğumundan kısa bir süre sonra yetim kalmıştır. Babası Haydar şehit edilmiş kendisi ile ağabeyi Ali ise esir düşmüşlerdir. Şah İsmail, Akkoyunlu devletinde çıkan taht kavgalarının sonucu ve annesinin büyük çabası sonucu zindandan kurtulurlar. Kurtulur kurtulmaz annesi ve ağabeyi ile dedelerinin mirası olan ve kapalı Erdebil Tekkesine gelerek faaliyete başlarlar. Ali babasının tahtına oturur. Kısa bir zaman sonra Rüstem Bey’in ordusu Erdebil’e saldırır. Ali ve arkadaşları şehit düşerken annesi İsmail’i alıp kaçar. Bundan sonrası büyük bir örgütlenme ve gizlilikle devam eder. Şah İsmail artık Erdebil’in tek kurtarıcısıdır. Erdebil Tekkesinin taraftalari onu bu bilinçle eğitirler. Şah İsmail 15 yaşına geldiği zaman artık halk arasında bir efsane haline gelmiştir.

Şah İsmail kendisini önder olarak kabul eden ve dedelerinin ve babasının yolunu sürdürmesini isteyenlerle bir ordu kurar. İlk iş olarak dedesinin ve babasının katili olan Şirvan hükümdarının üzerine yürür ve ilk zaferini kazanır. Bu zafer sayısız zaferlerin ilkidir. Hemen ardından Akkoyunluları yenerek Azerbaycan ve İran topraklarına sahip olur. 1502 yılında da şanlı bir devrin başlangıcı olacak Safevi Devleti’ni kurar.

Şah İsmail’in etkisi ve gücü salt Safevi sınırlarıyla kalmadı, Alevilerin olduğu bütün bölgelerde bir güç kaynağı oldu. Şah İsmail boş durmuyor çeşitli dillerde eserler yazıyor, tasavvufla yakından ilgileniyor, bilimi o zaman imkanları çerçevesinde inceliyordu. Bütün kültürel-sanatsal ve diğer ilgi alanları dışında Şah İsmail Aleviliği sistemleştiriyor, kurumlar yaratıyordu. Alevi inanç sistemini anlatan eserler yazıyor, yazdırıyordu. Şah İsmail ve Erdebil adeta bir Alevi merkezi olmuştu.

Eğer Şah İsmail’i tek kelime ile anlatmak gerekirse ona Aleviliği kurumlaştıran önder diyebiliriz.

2003-07-15T15:55:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: رضا براهنى، جان به سرشدگى شعرى ايران

كاترين بداريدا

جمعه ۳ مرداد ۱۳۸۲

--------------------------------------------------------------------------------
اشاره:
مقالهء حاضر به قلم خانم كاترين بداريدا و در معرفى رضا براهنى و ترجمهء رمان "روزگار دوزخى اياز" به فرانسه در لوموند منتشر شده است.
روزگار دوزخى اياز، ظاهرا در چهار ساعت اتفاق مى افتد. براهنى در اين رمان به يكى از مهمترين موضوعات نويسندگيش: مناسبات صاحبان قدرت با مردم مى پردازد. اياز، قهرمان اين رمان مردمان فريب خورده و ستم كشيده را نمايندگى مى كند، و هرچند كه در كنار است، اما از موضع قدرت خود را با صاحبان قدرت درمى اندازد. براهنى در آفرينش وقايع اين رمان به شرح حال منصور حلاج و به تاريخ بيهقى و تاريخ هردوت و ديگر متون تاريخى نظر داشته است.
البرتو مانگوئل، نويسندهء آرژانتينى مهاجر، كتابى انتشار داد به نام "‌جاسوسان خدا". او در اين كتاب آثارى از نويسندگان بزرگ قرن بيستم را گرد آورد و از جمله فصل اول "روزگار دوزخى اياز" را در كنار آثار نويسندگانى مانند ماركز و ناباكوف و هوارد فاست آورد.
تى يرى بدا، از كارگردانان تآتر، بر اساس وقايع اين رمان نمايشى ساخت و در ماه مه امسال اين نمايش را به روى صحنهء تاتر مركز هنرهاى دراماتيك اورلئان و پاريس آورد.

--------------------------------------------------------------------------------

رضا براهنى، نويسنده اى كه پس از مخالفت با قدرت سياسى در ايران، اينك در كانادا در تبعيد به سر مى برد، كسى است كه نازك آرايى شاعرانه را با شهوت توفنده درهم مى آميزد. تازه ترين اثر او در فرانسه منتشر شده است.

زندگى نامه:
1935: تولد در تبريز
1964: تدريس در دانشگاه تهران
1973: بازداشت توسط پليس شاه
1981: بازداشت توسط جمهورى اسلامى ايران
2000: انتشار روزگار دوزخى آقاى اياز (در فرانسه)
رضا براهنى، با ده ها كتاب و هزاران صفحهء خيره كننده، كاتب مكاشفات است. در تاريخ كشورش ايران فرو مى شود تا مدتى به مويهء مرگى از درد و لذت مانند بيرون بكشد؛ از دهه ها سركوب و اختناق مردم اش، گل آبه اى عجيب ترسيم مى كند؛ تغزل شاعرانه را با وصفى تحمل ناپذير از شكنجه و صحنه هايى از همه خوابى مى اميزد تا در وهم، ترس، و شورش انسان بگردد، چون ماركى دوساد، بندبازانه بر رشتهء باريكى كه شهوانيت را به سياست مى پيوندد، راه مى رود، اما تعادلى بى نظير در هنر هزارسالهء قصويت شرقى مى يابد.
رضا براهنى كه به دعوت براى شركت در همايش پيرامون بررسى آثار هان سيكسو (در كتابخانهء ملى فرانسه) به تازگى در پاريس به سر مى برد، خوشحال به نظر مى آيد. فرانسه، نزد او، كشور نطريه هاى ادبى اى است كه او در دانشگاه تهران تدريس مى كرده. براهنى تاكيد مى كند كه بيش از بيست سال است كه حيات ادبى ايران از دست آوردهاى ژاك دريدا، ژان فرانسوا ليوتار، ميشل فوكو و ژيل دلوز تاثير پذيرفته، و او، از طريق ترجمه و تدريس، آثار زنان روشنفكرى چون ژوليل كريستوا، لوس ايريگارى، هان سيكسو، و مونيك ويتيگ را بر اين مجموعه افزوده است.
رضا براهنى پس از گذراندن ماه هاى آخر سال 81 و ماه هاى اول سال 82 ميلادى در زندان آيت الله ها از كار بركنار شد. "از خودم پرسيدم كه چكار خواهم كرد. در خانه هاى ديگران و بعد در زيرزمين خانه ام كارگاه شعر و قصه و نظريهء ادبى تشكيل دادم و به آشنا كردن شاگردان جوان با نويسندگانى كه كشف كرده بودم، پرداختم. بسيارى از اين شاگردان به نويسندگان جدى تبديل شدند كه نويد دموكراسى آينده را در آثار خود مى دادند."
رضا براهنى سراسر زندگى اش خودكامگى، سانسور و زندان را تجربه كرده است. او كه در تبريز، در سال 1935، متولد مى شود به مهابت سياسى زبان در مراحل اوليهء عمرش پى مى برد. در سال 1946، تركى آذرى، زبان مادرى او، به فرمان حكومت مركزى تهران ممنوع اعلام مى شود: "فارسى كه از فهم معلم و شاگرد، هر دو خارج بود، شد زبان تحقيق و تدريس." به دليل نوشتن متنى به تركى، مدير مدرسه به او دستور مى دهد كه كاغذ را آنقدر بليسد كه كلمات محو شوند." وقتى صورتم را بلند كردم، همهء بچه ها زدند زير خنده: رنگ هاى مركب روى صورتم مانده بود. من زبان مادريم را قورت داده بودم."
رضا براهنى جوان، زبان فارسى، سپس عربى و انگليسى را مى آموزد، اما همچنان احساس مى كند كه گوئى در زبانى مثله زندگى مى كند: "زبان مادر و فرزند، زبان عشاق، زبان رويا، زبان شكنجه و شكنجه شده، زبان لذت و زبان مرگ: همهء اينها زبان جمله هاى قطعه قطعه اند، و همچنين زبان بازجويى: وقتى كه بازجو از شما سوالى مى پرسد و بعد مى گويد كه برويد به سلولتان و برگرديد جوابش را بدهيد."
رضا براهنى دو بار زندانى شده است. در سال 1973، توسط ساواك، به جرم اعتراض عليه سانسور دستگير مى شود. رمان هايش در فهرست روزگار دوزخى آقاى اياز، كه شرحى آشوبزا و گيرا از بردهء جنسى جوانى است در خدمت يك خودكامه، وارد شده اند. اقتباسى از اين رمان هم اينك به كارگردانى تى يرى بدار Thierry Bedard در فرانسه بر روى صحنه آمده است. رضا براهنى سپس براى تدريس به آمريكا سفر مى كند.

دخالت عليه سانسور
"در سال 1978، وقتى كه شاه سوار هواپيما شد تا از ايران فرار كند، من سوار هواپيما شدم تا به ايران برگردم." رژيم اسلامى، به زودى، كانون نويسندگان ايران را كه براهنى در تاسيس آن در سال 1967 نقش داشت منحل مى كند. او در سال 1981 دستگير مى شود و به زندان مى افتد. در اوايل دههء 1990، كانون نويسندگان ايران فعاليت خود را از سر مى گيرد. همزمان نشريهء تكاپو، با خميرمايهء حركت دموكراتيك، منتشر مى شود. در 1994، او يكى از 134 امضاكنندهء دادخواست روشنفكران عليه سانسور در ايران است. چند تن از امضاكنندگان در شمار قربانيان قتل هاى زنجيره اى رژيم در دههء 90 مى باشند. در 1996، رضا براهنى ايران را ترك مى كند تا بعد در تورنتو ساكن شود. او در دانشگاه تورنتو تدريس مى كند و رياست انجمن قلم كانادا PEN را به عهده دارد. "پس از فروپاشى اتحاد جماهير شوروى و مرگ خمينى، هنگامى كه جهانى نو شكل مى گيرد، نقش روشنفكران در پيدايش دموكراسى چه بايد باشد، و اينها به فرد و جامعه چه مى توانند عرضه كنند؟" ارزيابى براهنى اين است كه اين پرسش ها بنياد اختلاف در زژيم اسلامى را تشكيل مى دهند. نسل كاملى از روشنفكران كه فريفتهء انقلاب خمينى شده بودند به مخالفت با رژيم برخاستند." عده اى كه زمانى شكنجه گران خود ما بودند، شروع كردند به راه اندازى نشريه تا راه را براى دموكراسى بيشتر و جدايى دين از سياست secularism بازكنند."
رضا براهنى، به عنوان محقق و خوانندهء جدى متون اساطيرى و دينى ايرانى، عرب و يهودى، و مسيحى، خاطرنشان مى كند كه: "تمدن هاى خاورميانه گهوارهء تمدن غرب اند؛ زبان مشتركى هستند كه گفتگوى غرب و خاورميانه در آن مى تواند صورت بگيرد."
غرب، در قرن بيستم، هم پديدآورندهء انديشه هاى جديد بود، و هم چپاولگر مواد خام؛ و روشنفكران، در روبرو با "دكارت" و "بوش"، به همان اندازه به سنت هاى خاورميانه بدبين شده بودند كه به تفكر غربيان نسبت به شرق.
در برابر "اين از خودبيگانگى مضاعف"، رضا براهنى نويسندگى را برگزيده است. او در حدود پانزده رمان چاپ شده و چاپ نشده ، و به همين تعداد كتابهاى نقد ادبى، مجموعهء شعر، و ترجمه چاپ كرده است. برخى از اين كتابها، نظير رازهاى سرزمين من (كه به فرانسه ترجمه نشده) ـ رمانى 1300 صفحه اى كه پنجاه سال تاريخ ايران (تا انقلاب 1979) را در برمى گيرد – در ايران منتشر شده اند. اين رمان كه از پرفروش ترين رمان هاى ايران بود، در سال 1990 بى رحمانه توقيف مى شود. رمان آزاده خانم و نويسنده اش (چاپ دوم) يا آشويتس خصوصى دكتر شريفى، 600 صفحه از الهامات شگفت انگيز است كه در آن راوى معاصرى قصه هايى از جنگ و دلدادگى ابداع مى كند. اين رمان در ابتدا به زبان فارسى در سوئد و سپس در سال 1998 در ايران چاپ مى شود. از آن سال به بعد، آثار رضا براهنى به زبان فرانسه ترجمه و توسط نشر فايارFayard ، كه انتشار آثار او را در فرانسه به عهده گرفته است، منتشر شده اند. نيويورك و الياس در سبد، تازه ترين اثر او، رمانى است با ابداعات اروتيك كه كه گذرى نيز به جهان بعد از انقلاب ايران دارد. اين رمان، در فصل پائيز، در فرانسه به چاپ خواهد رسيد.

كاترين بداريدا
لوموند 6 ژوئن 2003-07-23

مشاهير تركهاى ايران: ويژه نامه رضابراهنی

رضا براهنی درسال ۱۳۰۴ درتبريز به دنيا امده است. دکتری ادبيات انگليسی دارد. دردانشگاه تهران و دانشگاه های امريکا ادبيات معاصر تدريس کرده است. دارای بيش از چهل کتاب چاپ شده است از جمله هفت رمان٫ پانزده مجموعه شعر و بيش از ده جلد کتاب نقد و نظريه ادبی می باشد . هم اکنون دکتر براهنی استاد دانشگاه تورونتو کانادا و رئیس انتخابی کانون نویسندگان کاناداست . اثار براهنی به زبان های انگلیسی المانی٫ فرانسه ٫عربی٫ ترکی ٫اسپانیولی ترجمه شده است
براهنی در٫تاریخ معاصر در قد٫و٫قواره بسیار بلندی ظاهر شده است. دانش بسیار وسیعش٫ نقدهای فراوان و عمیقش٫ رمان های بزرگ و مشهورش٫ شعر ها و تئوری های ادبیش او را به چهره ای شاخص تبدیل کرده است. علاوه بر این براهنی یک فعال اجتماعی سیاسی در داخل و خارج کشوربوده است. او در سال ۱۳۴۷ از اولین موسسان کانون نویسندگان ایران بود. در سال ۱۳۵۳ به خاطر حمایت از مخالفان در زمان شاه دستگیر و زندانی و شکنجه شد٫ بعد از يکسال ازاد شد و به امريکا رفت و رئيس کميته برای ازادی هنر و انديشه در ايران شد٫ همزمان با انقلاب به ايران برگشت و فعالیت های خود را ادامه داد. او در تشکيل مجدد کانون نقش بسزايی داشت.
برگردم به پرسش اول٫ چرا اثار دکتر رضا براهنی با سکوت جمهور روشنفکران و ادبای محترم روبرو ميشود؟ به نظر من چند عامل وجود دارد. اول اينکه براهنی چپ بود ولی با توده ای ها بد بود و وقتی به نقد شاعران حزبی مثل سياوش کسرايی می پرداخت دستگاه ژدانفی حزبی بر عليه او فعالیت میکرد. دوم اینکه رضا براهنی فارس نبود بلکه ترک بود و این برای بسیاری گران می امد که در زبان فارسی به چنان پایه ای از دانش برسد. سوم اينکه او ترک بود ولی فارسی می نوشت و اين برای بسياری از ناسيوناليست های ترک قابل قبول نبود٫ به همين خاطر در تمام نشرياتی که توسط اين گروه چاپ ميشود بندرت اسمی از او برده ميشود

---------------------------------------- رمان ها ---------------------------------------------
از براهنی هفت رمان چاپ شده است که مشهورترين انها اواز کشتگان٫ رازهای سرزمين من و ازاده خانم و نويسنده اش
اواز کشتگان: محمود شریفی قهرمان رمان اواز کشتگان ، استاد دانشگاه و نویسنده مبارز است که با جمع اوری و ارسال مدارک به خارج علیه رژیم شاه فعالیت می کند. اکبرصداقت به عنوان نماینده دانشجویان و ایشیق که از علیرضا نابدل گرته برداری شده است و چهره زیبا و خوش پرداخت اسماعیل از سایر شخصیت های این رمان می باشد.
رازهای سرزمین من: این رمان پرفروشترین رمان براهنی است و چند بار تجدید چاپ شده است٫ قهرمان داستان حسین تنظیفی است که شاهد ترور یک افسر امریكایی بود و تا پیروزی انقلا ب در زندان بود. بعد از انقلاب دنبال یافتن تهمینه خواهر زن تیمسار شادان است. این تیمسار از شخصیت سرتیپ مهرداد که زمانی رئیس ساواک تبریز بود و درشیراز در یک ماجرای جنسی کشته شد گرته برداری شده است . براهنی در این رمان در ارائه دو شخصیت حاجی جبار و دخترش شکوفه به موفقیتی چشمگیر دست می یابد. دو تیپی که با انقلاب به سیاست روی می اورند یکی به قدرت می رسد و دیگری در خیابان ها به خاک می افتد .براهنی در پرداخت شخصیت شکوه تیپ و ادمی را به رمان فارسی معرفی می کند که نو زنده جاندار بوده و نشانه قدرت نویسنده می باشد. رازهای سرزمین من یکی از پرجمعیت ترین رمان های فارسی است . این رمان راوی واحدی نداشته و راویان متعدد در زمان ها و مکان های مختلف داستان را پیش می برند
ازاده خانم و نویسنده اش

------------------------------- نقد های ادبی ---------------------------------------------------
براهنی ازسال ۱۳۴۰ شروع به نقد نویسی در باره شعر در مطبوعات ان زمان کرد ابتدا به نیما٫ شاملو فروغ اخوان را به عنوان شاعران پیشرو مطرح کرد. در عوض نقدهای شدیدی برعلیه کسرایی٫ سایه٫ مشیری و توللی شروع کرد. او این چهار تن را به عنوان مربع مرگ نامگذاری کرد. این نقدها که از سال ۴۰ تاکنون ادامه دارد در سه جلد کتاب طلا در مس در بیش از دو هزار صفحه چاپ شده است. از این نظر براهنی پرکارترین منتقد ادبی ایران می باشد

-------------------------------- برخی از تئوری های شعری و ادبی ----------------------------
او با يک مقاله راه تازه ای در شعر معاصر گشود. در مقاله به نام چرا من ديگر شاعر نيمايی نيستم و خطاب به پروانه ها اين موضوع را تئوريزه می کند. براهنی می گويد در شعر زبان موضوعيت پيدا می کند و به عنوان موضوع اول و اولويت اول با خود زبان است در شعر زبان نقش اصلی را بازی می کند و به همين دليل ارجاعات خارجی را به حداقل می رساند . در این سال ها براهنی به زبانیت شعر و ادبیت ادبیات می پردازد . چهار-پنچ سطر اول شعر <دونه > است يعنی به ادم اهدا شده است٫ از ان به بعد است که کشف ميشود . هر بينشی از امور در صورتيکه شگفت انگيز نباشد ، کاذب است . هنر بايد مايه شگفتی ادم باشد يا بازيايی اش يا با غرابتش يا با ناگهانی بودنش. چيزی که به ادم ناگهان اهدا شده ، غريب٫ شگفتی انگيز و زيباست. وظیفه ادبیات متجلی کردن ساخت های درونی ادم هاست. ادبیات قدرت خاصی دارد٫ کسی که قلم را روی کاغذ می گذارد و مطلب می نویسد ، خود همین نوشتن مطلب ، کششی دارد که نویسنده را هم موقع نوشتن ، می سازد . در واقع این نویسنده است که به وسیله نوشته ، نوشته می شود ، نه نوشته که به وسیله نویسنده .این خیلی مهم است ، یعنی در واقع مفعول عمل نوشتن عملا جای فاعل را می گیرد ؛ به جای اینکه نویسنده نوشته را بنویسد ، نوشته بلند میشود و نویسنده را می نویسد٫ یعنی شکل می دهد به ذهن نویسنده . نوشتن یک عمل دیالکتیکی است سنتزی که از نویسنده و نوشته <تز و انتی تز > بوجود می اید٫ از نویسنده و خواننده جلو می افتد و هر دو ادم نویسنده و خواننده تغییر می کنند٫ یعنی هر دو به وسیله عمل نوشتن و نوشته در مقطع خلاقیت قرار می گیرند

------------------------------- شعر ها --------------------------------------------------
شکستن در چهارده قطعه نو برای رويا و عروسی و مرگ
===============================
۱
با چشم سرخ فيل که از روی برگ می گذرد
با کودک اتش گرفته رود قدسی
در ايستگاه مرگ که اندام های مرا تنها تا بهار اينده می خواهد
امروز در کمال شجاعت سپيده دم باريد
با چشم سرخ فيل که از روی برگ می گذرد
با جنگلی به شکل سازهای بادی اتش که می وزد
با دست های کاهگلی که از هند ، هند خجسته برمی خيزد فرياد می زتد
که من اگرچه همين نيز با
و خواب ايستاده که توفان گنج نهفته را برساند به سطح اب
و در به روی پنچره من خسته
ساحل از زیر پای زنان می کشد عقب همه در دریا و چادرها بر روی موج ها
هم خانه گاهی با کوسه ها در اصطبل های نهان در اب ها
و نه همان که شاید را می بینند و یکی از انها که می جهد از روی من
می گیرمش ببوسمش می خندد و غرق می شود
و چشم سرخ فیل که از روی برگ می گذرد
نه بی با بی با نه با بی نه بانه با با
لا
===
حال که به نخجیر ایی از کشمیر
شالی از دریا ایی با
حالی که به ان گودی بی ما ایی
و سیاه ایی خوابایی ازمخفیدر
حالی که ندانی کهن می دانی نه ، دانی می دانی
با ان لب بالا برگشته بالا
لالا لالا تو غزاله لا
حالی که تو بازوها را خالی کردی از خیل سودا
برگشتی به زبان پیش از بودن خود لا
با سینه مغروری مفرد سرشاری از خود بی شیرازه لا لالا لا
: گریم تا او نکشاند خود را
ما را بکشد خود را نکشاند:
این را یک زنکودک عاشق پیش از خود مرگیدن او می گفت

2003-06-26T04:11:00.000-07:00

پرفسور يحيى عدل مشاهير تركهاى ايران:

پس از هفت دهه خدمات علمى پرفسور يحيى عدل بنيادگذار جراحى نوين در ايران در گذشت.

پرفسور يحيى عدل پايه گذار جراحى نوين و استاد مسلم اين رشته پس از قريب به هفت دهه تلاش علمى ارزشمند٫ ديروز در سن ٩٥ سالگى به ديار باقى شتافت. به گزارش خبرگزار ما به گفته دكتر جلال سيد فرشى پرفسور عدل چهره آشناى عالم پزشكى و يكى از مفاخر علمى كشورمان پس از حدود ١٠ روز بسترى شدن در بخش بيمارستان مهر به علت كهولت سن و عارضه شديد قلبى جان سپرد.

پرفسور عدل در سال ١٢٨٧ در شهر تبريز به دنيا آمد و تحصيلات متوسطه را در كشور فرانسه به اتمام رسانيد و پس از اتمام تحصيلات دانشگاهى در آن كشور به منظور انجام خدمات علمى به هم ميهنان خود به وطن بازگشت. پروسفور عدل وقتى كه در سال ١٣١٨ از فرانسه به ايران آمد فارسى را هم خوب بلد نبود.

وى اولين انترن دانشكده پزشكى پاريس و منشا خدمات علمى بزرگى از جمله تربيت صدها متخصص و جراح زبده ايرانى بود. كه در تهران و ديگر شهرهاى ايران جراحى را با شيوه نوين و در سطح بالا بكار بردند و هزاران نفر از ما را از مرگ نجات دادند. عده اى از شاگردان او كه خود استادان پير و بازنشسته اى شده اند٫ خود جراحانى را تربيت كرده اند كه هم اكنون از بهترين جراهان معاصر ايران هستند و در دانشگاههاى ايران و برخى از آنها در اروپا و آمريكا مشغول جراحى و تدريس و تربيت پزشكان جوان هستند. از پروفسور عدل دهها كتاب و مقاله علمى معتبر به جاى مانده كه به عنوان مراجع ارزشمند علمى مورد استفاده محققان و متخصصان قرار مىگيرد.

2003-06-22T17:14:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران: عاشيق عبدولعلی

حميد داديزاده تبريزی- دوشنبه ٢ تير ١٣٨٢ – ٢٣ ژوئن ٢٠٠٣

به ياد عاشيق عبدولعلی که از پيش ما به خانه ابدی شتافت، عاشقی که عاشقانه زيست و آثار ماندگاری از خود به يادگار گذاشت. نسل قبل از انقلاب با صدای گرم او آشنايند که دو بيتيها را با ترجمه زنده ياد س. سلطانپور اجرا کرد. درود

(به زبان آذری)عاشيق عبدولعلی ده گئتدی
ائشيتديم عاشيق عبدولعلی ده گئتدی، ائشيتديم عاشيق عبدولعلىنين سازينين سسی کسيلدی، ائشيتديم عاشيق عبدولعلىنين جسدی تورپاغا تاپشيريلدی. والله من نه دئييم بو پاسيفيک دنيزينين کناريندا، يالنيز بونو دوشونورم کى عاشيق عبدولعلى نين سازينين سسينى نه شاهين توپ توفنگی ساواکی سوسدورا بيلمه دی نه ده ايسلامی حاکيملرين فتواسی. عاشيق عبدولعلی حقيقتده بير ائل عاشيقی کيمی ياشادی و آدی ابدی قالدی. عاشيقين وفاتيندان سونرا اونا رحمت ايسته مكدن سونرا سؤزومو عاشيقلارين سؤزىيله دوام ائتمك ايستيييرم .

عاشيق عبدولعلی ده ده دن بيليکه چاتماميشدی
اونا گؤره ده ائلين قدرينی بيليردی.

تبريزين اينالی اتييندن، گجيل قاپيسينا قده ر، تبريز، اهر، کلئيبر،خودافرين و قاراداغ ماحاليندا عاشيق عبدولعلی سينه لرده ياشايير، عاشيق عبدولعلی نورمال٫ منطيقلی و آرام بير اينسان ايدى، سئويملی بير اينسان. آرام کاراکتئرلی. بونا گؤره ده هر بير زامان دومانلی تبريزده عؤموربويو ياشادی، ياراتدی و عاشيقليق صنعتين و هونرينى داها يوکسلتدی. عاشيق عبدولعلی ده گئتدی. او دا قافيله يه قاتيشدی و آدی آذربايجان خلقينين شفاهی ادبيياتيندا ثبت اولدو. اونون يادی خاطيره سی و ايناملی ووجودو بيزيم تاريخيميزده حک اولدو. من ونکوور شهرينده اونون رحمته گئتمه سينى ائشيتديم بير لحظه دوردوم دوشوندوم، خيالا دالديم، فيکره گئتديم و اؤز اؤزومه دئديم ائ وفاسيز دونيا!. سونرا اوستاد شهريارين قاليجی اثری ديليمده سسلندی:

حئيدر بابا دونيا يالان دونيادير
سولئيماندان نوحدان قالان دونيادير
هر کيمسه يه هر نه وئريب آليبدير
افلاطوندان بير قورو آد قاليبدير

هر زاددان اؤنملی عاشيق عبدولعلی نين ووقاری و عاشيقليقا حؤرمتيدير. بونا گؤره او اينسان ايللر بويو چاليشدی٫ سازين سسلنديردی و بو صنعتی گنج عاشيقلارا اؤرگتدی. ايندی ده هله قولاغيمدادير. بير گون تبريز شهرينده عاشيقلار قهوه سينده بير دوبئيتی داغچيلارين عئشقينه اوخودو:

بينه لری چادير چادير
چوخ گئچميشم اؤزوم داغلار
ايلهامينی سيزدن آليب
منيم سؤزوم سازيم داغلار

عاشيق عبدولعلی تورپاق اسيری اولسا دا اونون اثرلری ايللر بويو سينه لرده سسلنه جكدير. تبريزده عاشيق صنعتینی سئوه نلر و اوستادين دوستلاری بوتون آذربايجاندان چوخ حؤرمتلی بير مراسيمله عاشيقی اؤز ابدی ائوينه يئتيرديلر. عاشيق عبدولعلی نين خاطره سی ياشاياجاقدير

مشاهير تركهاى ايران: عاشيق عبدالعلی

anayurdum-tabrizushagi
قوی آغلاييم يانيخلی کؤنلون يارا گونونده
داشدان فغان آلاولار يارين ويداع گونونده

عادت بئله دير کی نئعمت اولان قدرين بيلمه ييب و الدن وئره ندن سونرا افسوس يئييب حسرتين يئييريک. بو يول دا فلک عاشيق صنعتينين تبريزده کی قوجامان نوماينده سينى اليميزدن آلدی .عاشيق عبدالعلی نين سسی هر کيمسه نی وجده گتيرردی ، جنگی کوراوغلو چالاندا کوراوغلو گؤز اؤنونه گلردی و غملی چالاندا دونيانی غم گؤتورردی .سيف الله اوغلو عاشيق عبدالعلی نوری 1318نجی گونش ايلينده قاراداغ ماحالىنين خودافرين بخشىنين جانانلی کندينده آنادان اولوبدور. قاراداغ هر زامان عاشيقلار اوجاغی اولوب و اونا گؤره ده اوشاقلار کيچيک ياشلاريندان بو صنعتين داليسيجا چکيلرلر .

جاوان عبدالعلی عاشيقليق صنعتىنين عئشقينى 18ياشينا قدر اؤز اورگينده ساخلاييب و بو زامان عاشيق خير اللهين يانينا گئدير و اوندان يارديم ايستير. او، سککيزايل عاشيق خیراللهین شاگيردی اولوب و لاييق بير عاشيق اولور آمما اونون عایيله سی اونون يولونون دوامينا مانئع اولورلار و اودا مجبور اولور بیر موددت عاييله سينين گؤزوندن اوزاق اؤز صنعتین دوام ائتسین. آما بير گون کی اؤز کندلرينده بير توی واريميش اؤز عاييله سينين ريضايتين اله گتيريب بو تويدا ؤز هونرین اعلا درجه ده ایفا ائدير و او گون بیرینجی آتديمی بير آدليم عاشيق اولماقدا آتير. سونرالار رادييو دا اؤز هونرين ايفا ائديب و موختليف شهرلر ده کانسئرت لر وئرير. عاشيق عبدالعلی نوری جوما گونو خرداد آيينين ۲سينده ۶۴ياشيندا جفا کار دونيادان گؤز يومدو آمما اونون آدی و يادی يادلاردا قالدی

2003-06-21T14:17:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران :‌ناصرالدينشاه‌ عكاس
TehranAvenue

ناصرالدين، شاه‌ عكاس،‌ پيرامون‌ تاريخ‌ عكاسى ايران‌، محمدرضا طهماسب‌پور، تهران: نشر تاريخ‌ ايران، ۲۷۴،۱۳۸۱ ص. مصور.۲۰۰۰۰ريال.
«تاريخ‌ عكاسى در ايران، تقريباً‌ پيشينه‌اى همپاى ظهور اين‌ پديده‌ در جهان‌ دارد. سير پيدايى و تحول‌ اين‌ پديده‌ در ايران‌ كه‌ با حمايت‌ خاص‌ شخص‌ ناصرالدين‌شاه‌ همراه‌ بوده‌ است، موجب‌ رشد و ترقى و توسعه‌ اين‌ فن‌ و هنر در سالهاى آغازين‌ خود در ايران‌ شده‌ است‌ و اين‌ موضوع‌ آنجا بيشتر رخ‌ مىنماياند كه‌ برخى از كاربردهاى عكاسى همزمان‌ و يا در برخى موارد پيشروتر از ساير نقاط‌ جهان‌ در ايران‌ نمود پيدا كرده‌ است.» (ص‌ ۱۳)

‌‌و البته‌ ناصرالدين‌ شاه‌ تنها به‌ حمايت‌ بسنده‌ نكرد، بلكه‌ خود شخصاً‌ به‌ عكاسى پرداخت. شاه‌ قاجار كه‌ علاقه‌اى به‌ شاعرى و خطاطى و نقاشى داشت،‌ و البته‌ در هيچ‌ يك‌ ذوق‌ و استعداد درخورى نداشت، در فن‌ و هنر عكاسى طبع‌آزماييهاى نسبتاً‌ موفقى كرد. شروع‌ عكاسى ناصرالدين‌ شاه‌ به‌ حوالى سنه‌ ۱۲۸۰ باز مىگردد كه‌ درواقع‌ چند سالى پس‌ از ورود فرانسيس‌ كارليان، عكاس‌ فرانسوى، به‌ ايران‌ و تشكيل‌ «عكاسخانه‌ مباركه‌ همايونى» است‌ و به‌ احتمال‌ زياد، شاه‌ عكاسى را از اين‌ شخص‌ فراگرفته‌ است. نخستين‌ عكسهاى ناصرالدين‌شاه‌ بيشتر از همسران‌ وى و غلامان‌ دربار، ساختمانهاى قصر سلطنتى، و اندرون‌ حرمسراست. جالب‌ آنكه‌ شاه‌ ابايى از گرفتن‌ عكسهاى بىپرده‌ از زنان‌ حرم‌ و يا حالات‌ كاملاً‌ خصوصى خود و آنان‌ نداشته‌ و گويى خود را يگانه‌ بيننده‌ عسكها در حال‌ و آينده‌ تصور مىكرده‌ است! خوشبختانه‌ شاه‌ سخت‌ دلبسته‌ حاشيه‌نويسى بر عكسها بوده‌ است‌ كه‌ اين‌ از بابت‌ يافتن‌ مكان‌ و تاريخ‌ عكسها و يا شناختن‌ افرادى كه‌ از آنها عكس‌ گرفته‌ شده. بسيار راهگشاست. اين‌ يادداشتها گاه‌ كوتاه‌ و گاه‌ بلند، در مواردى خالى از طعن‌ و شوخى نيز نيستند. ناصرالدين‌ شاه‌ همچنين‌ از خود عكسهاى بسيارى گرفته‌ است‌ كه‌ اغلب‌ آنها زيرنويسهايى دارد، از اين‌ قبيل: «اين‌ عكس‌ را خودم‌ در اندرون‌ انداخته‌ام، ۱۲۸۲ ه‍.ق.» و يا «شكل‌ ما در پنجاه‌ سالگى».

‌‌»ناصرالدين‌شاه‌ را مىتوان‌ مانند بسيارى از علاقه‌مندان‌ عكاسى در سالهاى آغازين‌ پيدايش‌ اين‌ فن‌ در جهان، عكاس‌ آماتور ناميد. عكاسى براى او علاوه‌ بر جنبه‌هاى سرگرم‌كننده‌ و شگفت‌انگيزش، تلاش‌ براى ثبت‌ مسائل‌ و رويدادهاى روزمره‌ زندگى پرجلال‌ و شكوه‌ سلطنتى و دغدغه‌هاى جاودانگى براى يك‌ پادشاه‌ نيز بود.» (ص۳۷)

‌‌كتاب‌ ناصرالدين، شاه عکاس‌ ضمن‌ بررسى پيشينه‌ عكاسى در ايران‌ و فعاليت‌ ناصرالدين‌ شاه‌ در اين‌ فن‌ و حمايتهايى كه‌ از آن‌ كرد، نمونه‌هاى متعددى از عكسهاى آن‌ دوره، به‌ ويژه‌ عكسهايى كه‌ شخص‌ شاه‌ گرفته‌ بود ارائه‌ نموده‌ است. نويسنده‌ از تشريح‌ فنون‌ عكاسى در دوران‌ قاجار و نوشته‌ها و دستورالعملهاى عكاسى آن‌ دوران‌ كه‌ بخشى از تاريخ‌ عكاسى ايران‌ را تشكيل‌ مىدهد نيز غافل‌ نبوده‌ است.

2003-06-17T13:33:00.000-07:00

مشاهير تركهاى ايران:پرفسور لطفي زاده

بنا به دعوت کانون مهندسين ايراني، پرفسور لطفي زاده روز چهارشنبه 2 اکتبر 2002 در محل هتل شرايتون (ريچموندهيل ـ هاي وي شماره 7) سخنراني کرد. مقاله حاضر قدمي است بسيار کوچک در جهت معرفي اين چهره درخشان علمي . اگر شهر باکو ميتواند به موسيقي دان شهير ـ حاجي بيگ اف، به فيزيکدان نامدار ـ لاندو (برنده جايزه نوبل) و به پزشک مشهور ـ مصطفي توپچي باش اف (کاشف بيهوشي ـ نامزد جايزه نوبل) ببالد، با همان معيار نيز ميتواند به لطفي زاده ـ مهندس، رياضي دان و دانشمند شهير عصر ما افتخار کند. با مقياس فوق، دانشگاه تهران هم ميتواند به فارغ التحصيلاتش پرفسور لطفي زاده کاشف منطق فازيFuzzy Logic) ) و پرفسور علي جوان (فيزيکدان مشهور و يکي از کاشفين اشعه ليزر) مباهات کند.

پرفسور لطفي زاده در سال 1921 در شهر باکو پايتخت جمهوري آذربايجان به دنيا آمد. مادرش پزشک و پدرش يک روزنامه نگار از اهالي آذربايجان ايران بود. در سن 10 سالگي، همزمان با حکومت ديکتاتوري استالين در اتحاد شوروي سابق، همراه خانواده اش مجبور به مراجعت به ايران شد و در شهر تهران ساکن گرديد. لطفي زاده تحصيلات ابتدايي را در تهران ادامه داد و دوره متوسطه را در کالج البرز (دبيرستان البرز فعلي) به پايان رسانيد و در کنکور ورودي دانشگاه تهران شرکت و رتبه دوم را احراز نمود. وي پس از فراغت از تحصيل از دانشکده فني دانشگاه تهران در رشته مهندسي برق در سال 1942، به آمريکا مسافرت کرد و دوره فوق ليسانس مهندسي برق را در انستيتوي تکنولوژي ماساچوست (MIT) واقع در شهر بوستون طي نمود. آنگاه وارد دانشگاه کلمبيا در نيويورک شد و در سال 1949 با درجه دکتري از اين دانشگاه فارغ التحصيل گرديد. پرفسور لطفي زاده کارهاي پژوهشي خود را در رشته تئوري سيستم از دانشگاه کلمبيا آغاز نمود. در سال 1956، وي به عنوان دانشمند مدعو در انستيتوي مطالعات پيشرفته در دانشگاه پرينستون (نيوجرسي) مشغول تدريس و تحقيق بود. علاوه بر آن، پرفسور لطفي زاده مشاغل علمي افتخاري متعددي را احراز نموده است که ميتوان به موارد زير اشاره نمود: استاد مدعو در رشته مهندسي برق در دانشگاه MIT (1968)، دانشمند مدعو در آزمايشگاه تحقيقاتي شرکت اي ـ بي ـ ام IBM در کاليفرنيا (1977، 1973، 1968) و دانشمند مدعو در مرکز مطالعات زبان و اطلاعات در دانشگاه استانفورد کاليفرنيــا (1988ـ1987 ( در سال 1959، پرفسور لطفي زاده کار تمام وقت خود را با سمت استادي در دانشکده مهندسي برق دانشگاه کاليفرنيا در برکلي شروع کرد. در فاصله سالهاي 1968ـ1963، وي رياست دانشکده مهندسي برق دانشگاه کاليفرنيا در برکلي را عهده دار بود. گرچه پرفسور لطفي زاده در سال 1991 رسما بازنشسته شد، ولي همچنان به فعاليتهای علمي خويش در دانشگاه کاليفرنيا ادامه ميدهد. در حال حاضر پرفسور لطفي زاده به عنوان استاد ممتاز (Professor Emeritus) مهندسي برق، مديريت مرکز نرم افزار کامپيوتري دانشگاه برکلي را عهده دار است. اين مرکز بيش از 2000 نفر عضو دارد و يکصد موسسه علمي به آن وابسته اند. تا سال 1965، تحقيقات پرفسور لطفي زاده عمدتا در زمينه تئوري سيستم ها و تجزيه و تحليل تئوري تصميمات بود. در آن سال، وي تئوري "مجموعه فازی Fuzzy" را پايه گذاري کرد و سپس در زمينه کاربردهاي اين تئوري در حافظه مصنوعي، زبان شناسي، منطق، تئوري تصميمات، تئوري کنترل، سيستمهاي خبره و شبکه هاي اعصاب به تحقيقات گسترده اي پرداخت. در حال حاضر تحقيقات پرفسور لطفي زاده در زمينه "منطق فازي Fuzzy Logic " نرم کامپيوتری، محاسبات کامپيوتري بر مبناي کلمات، تئوري کامپيوتري ادراک و زبان طبيعي است.

پرفسور لطفي زاده به عنوان کاشف و مبتکر منطق فازي شهرت جهاني دارد. وي طي يک مقاله علمي کلاسيک که در سال 1965 به چاپ رسيد مفهوم "مجموعه فازي" را که اساس تئوري تجزيه و تحليل سيستمهاي پيچيده است، معرفي نمود که در آن "زبان طبيعي" به جاي متغيرهاي عددي براي تشريح رفتار و عملکرد سيستمها به کار ميرود. پس از معرفي مجموعه فازي، بيش از 15000 مقاله علمي توسط دانشمندان جهان درباره منطق فازي و کاربردهاي گسترده آن در نشريات علمي منتشر گرديده و حدود 3000 درخواست ثبت اختراع در اين زمينه در کشورهاي مختلف جهان به عمل آمده است. در سال مالي 1992ـ1991، کمپاني "ماتسوشيتا"ي(Matsushita) ژاپن به تنهايي توانست تجهيزات و سيستمهاي الکتريکي و الکترونيکي به ارزش يک ميليارد دلار به فروش برساند که در آنها از منطق فازي استفاده ميشود. در حال حاضر 12 ژورنال علمي در دنيا چاپ ميشوند که در عناوين آنها کلمه "فازي" ديده ميشود. تنها در کشور ژاپن بيش از 2000 مهندس و دانشمند در رشته منطق فازي به تحقيقات علمي و صنعتي مشغول هستند. پرفسور لطفي زاده عضو ارشد (Fellow) انستيتوي مهندسي برق و الکترونيک آمريکا، عضو ارشد بنياد گوگن هايم (Gugenheim) ، عضو ارشد آکادمي ملي مهندسي آمريکا، عضو ارشد کنگره جهاني Cybernetics ، عضو آکادمي علوم روسيه، عضو افتخاري انجمن مطالعات Cybernetics اتريش، عضو ارشد اتحاديه بين المللي سيـستم هـاي فـازي و عضـو ارشد چنديـــن انـجـمـن و موســـســـه عــلمــي ديــگـــر اســت. پرفسور لطفي زاده موفق به دريافت 9 مدال علمي گرديده است که از اين تعداد پنج مدال به مناسبتهاي گوناگون توسط انستيتوي مهندسي برق و الکترونيک آمريکا و چهار مدال ديگر توسط انستيتوي مهندسي مکانيک آمريکا، انجمن علوم مهندسي آمريکا، آکادمي علوم جمهوري چک و انجمن بين المللي سيستمهاي هوشيار به وي اهدا شده است. به علاوه پرفسور لطفي زاده 14 جايزه علمي دريافت نموده که از آن جمله ميتوان به جايزه اهدايي بنياد معروف هوندای ژاپن اشاره نمود.

دانشگاههاي متعدد جهان به شرح زير با اهداي درجه دکتري افتخاري به پرفسور لطفي زاده از خدمات علمي وي و بويژه به خاطر ابداع منطق فازي که علوم و مهندسي کامپيوتر و تئوري سيستم ها را دگرگون کرده است، اظهار قدرشناسي نموده اند. دانشگاه تولوز (فرانسه)، دانشگاه ايالتي نيويورک، دانشگاه دورتموند Dortmund))آلمان، دانشگاه اوويدو اسپانيا، دانشگاه گرانادا Granada) )اسپانيا، دانشگاه ليک هد (Leakhead) کانادا ، دانشگاه لويزويل (Lousiville) آمريکا، دانشگاه باکو (جمهوري آذربايجان)، دانشگاه گليويس (Gliwice) لهستان، دانشگاه اوستراوا (Ostrava) جمهوري چک، دانشگاه تورنتو (کانادا)، دانشگاه فلوريدای مرکزی (آمريکا)، دانشگاه هامبورگ (آلمان)، و دانشگاه پاريس فرانسه. استاد در حال تدريس در دانشگاه MIT پرفسور لطفي زاده به تنهايي بيش از 200 مقاله تاليف کرده است و در حال حاضر عضو هيئت تحريريه بيش از 50 نشريه علمي ميباشد. وي عضو هيئت مشورتي "مرکز فازي آلمان"، عضو هيئت مشورتي مرکز تحقيقات فازي دانشگاه تکزاس، عضو کميته مشورتي مرکز آموزش و تحقيقات سيستمهاي فازي و حافظه مصنوعي (روماني)، عضو هيئت مشورتي موسسه بين المللي مطالعات سيستم ها، عضو هيئت مديره انجمن بين المللي شبکه هاي اعصاب، رئيس افتخاري اتحاديه سيستم هاي فازي بيومديکال (ژاپن)، رئيس افتخاري اتحاديه منطق و تکنولوژي فازي (اسپانيا)، عضو هيئت مشورتي انستيتوي ملي انفورماتيک توکيو و عضو هيئت مديره انستيتوي سيستمهاي دانا (ايلي نوي ـ آمريکا) است. پرفسور لطفي زاده قبل از کشف مجموعه فازي در سال 1965، به مناسبت تحقيقات بنيادي خويش درباره تئوري سيستم ها در سطح جهاني شناخته شده بود. وي طي مقاله اي که در سال 1950 در ژورنال "فيزيک عملي" به چاپ رسيد به تعميم تئوري Wiener پرداخت که بعدها اين تئوري کاربردهاي فراواني در طراحي فيلترهاي حافظه پيدا نمود. در سال 1952، لطفي زاده با همکاري راقازيني Ragazzini ترانسفورماسيون Z را براي تجزيه و تحليل سيستم هاي داده به کار گرفت که در طراحي سيستم هاي کنترل و فيلترهاي ديجيتال کاربرد گسترده اي يافتند. در سال 1963 پرفسور لطفي زاده به اتفاق چارلز دوسور Desoer کتابي درباره "تئوري حالت ـ فضا در سيستم هاي خطي" نوشت. انتشار اين کتاب به عنوان حادثه بنيادي در تاريخ علوم و مهندسي کنترل و تجزيه و تحليل سيستم ها به شمار ميرود و امروزه اين کتاب به عنوان ابزاري استاندارد در تجزيه و تحليل سيستمها، از روبوت هاي صنعتي گرفته تا سيستم هاي هدايت و کنترل فضايي، به طور وسيع مورد استفاده قرار ميگيرد.

مقاله کلاسيک پرفسور لطفي زاده درباره مجموعه فازي که در سال 1965 به چاپ رسيد، سرآغاز جهتي نوين در علوم و مهندسي سيستم و کامپيوتر بود. پس از آن پرفسور لطفي زاده به پژوهشهاي خود در زمينه مجموعه فازي ادامه داد تا آنکه در سال 1973 طي يک مقاله کلاسيک ديگر تحت عنوان "شرحي بر ديدي نو در تجزيه و تحليل سيستمهاي پيچيده و فرآيندهاي تصميم گيري" مفهوم استفاده از متغيرهاي زباني را در سيستم هاي حافظه و کنترل مطرح کرد. اين مقاله اساس تکنولوژي کنترل بر مبناي منطق فازي است که در آينده اثرات عميق در طراحي سيستم هاي کنترل هوشيار خواهد داشت.گرچه منطق فازي کاربردی خيلي وسيع تر از منطق متداول دارد ولي پرفسور لطفي زاده معتقد است که منطق فازي اکسير و نوشدارو نيست. وي ميگويد "کارهاي زيادي هست که انسان ميتواند به آساني انجام دهد در حالي که کامپيوترها و سيستمهاي منطقي قادر به انجام آنها نيستند."

مشاهير تركهاى ايران:علامه طباطبايي

وي در شرح حال خود مي گويد: من در خاندان علمي در شهر تبريز که از زمانهاي دور شهرت علمي پيدا کرده متولد شدم، واز همان کودکي درد يتيم بودن را احساس نمودم ولي خداوند متعال بر ما منت نهاد و زندگي را از نظر مادي بر ما آسان نمود، وصي پدرم به منظور عمل به وصيت آن مرحوم از من و برادر کوچکترم مواظبت مي کرد و با اخلاقي نيکو و اسلامي از ما نگهداري مي کرد با اينکه همسرش از ما بچه هاي کوچک مراقبت مي کرد خادمي را نيز به اين منظور استخدام کرد.من درس قرآن کريم(که پيش از هر چيز آموزش داده مي شد) و «گلستان» و «بوستان» سعدي شيرازي، «نصاب الصبيان»، «انوار سهيلي»، «اخلاق مصور»، «تاريخ معجم»، «منشآت امير نظام» و «ارشاد الحساب» را به پايان بردم. اينگونه بود که بخش اول تحصيلات من به پايان رسيد.سپس به فراگرفتن علوم ديني و زبان عربي پرداختيم و بعد از هفت سال متنهاي آموزشي را که آن زمان در حوزه هاي علميه مرسوم بود فراگرفتيم، در طي اين مدت، در علم صرف و اشتقاق کتابهاي: «امثله»، «صرف مير» و «تصريف» در نحو کتابهاي: «العوامل في النحو»، «انموذج»، «صمديه»، «الفيه ابن مالک» همراه با شرح سيوطي و کتاب «نحو» جامي، «مغني اللبيب» ابن هشام، در معاني و بيان: کتاب «المطول» تفتازاني، در فقه: «الروضة البهية» معروف به شرح لمعه شهيد ثاني، «مکاسب» شيخ انصاري، در اصول فقه: کتابهاي «المعالم في اصول الفقه» شيخ زين الدين، «قوانين الأصول» ميرزاي قمي، «رسائل» شيخ انصاري، «کفايةالأصول» آيت اللٌه آخوند خراساني، در منطق: کتابهاي «الکبري في المنطق»، «الحاشية»، «شرح الشمسية»، در فلسفه: «الإشارات و التنبيهات» ابن سينا، در کلام: «کشف المراد» خواجه نصيرالدين را خواندم و اينگونه بود که متنهاي درس غير از فلسفه متعاليه و عرفان را به اتمام رساندم. براي تکميل درسهاي اسلامي خود به نجف اشرف مشرف شدم و در درس آيت اللٌه شيخ محمدحسين اصفهاني حضور پيداکردم. همچنين به مدت شش سال متوالي خارج اصول فقه را خواندم، در طي اين مدت درسهاي عالي فقه شيعي را نزد استادمان آيت اللٌه نائيني تحصيل کردم و دوره کامل خارج اصول فقه را نيز به مدت هشت سال نزد آن بزرگوار به پايان بردم، و در کليات علم رجال نزد مرحوم آيت اللٌه حجٌت کوهکمري درس خواندم.

استاد من در فلسفه اسلامي، حکيم اسلامي سيد حسين بادکوبه اي بود که نزد آن حضرت کتابهاي منظومه سبزواري، اسفار و مشاعر ملاصدرا، شفاء ابن سينا، کتاب ائولجياي ارسطو، تمهيدالقواعد ابن ترکي و اخلاق ابن مسکويه را خواندم.استاد بادکوبه اي ضمن ابراز علاقه وافر به بنده خود بر درسهايم اشراف کامل داشت و سعي مي نمود که ريشه هاي تربيت را در اعماق وجود من مستحکم سازد و همواره مرا به مدارج انديشه و راههاي استدلال راهنمايي مي فرمود، تا اينکه در طرز تفکر خود بر آن روش خو گرفتم سپس به من فرمود تا در درس استاد هيئت و نجوم سيد ابوالقاسم خوانساري حاضر شوم. من نيز نزد او دوره کامل رياضيات عالي و علم هندسه در هر دو بخش هندسه فضائي و هندسه مسطحه و جبر استدلالي(جبر گزاره) را خواندم.سپس به علت نابساماني وضع اقتصادي به ناچار به وطن خود بازگشته و در شهر تبريز زادگاه خود منزل گزيدم، در آنجا بيش از ده سال اقامت کردم و در واقع آن روزها روزهاي سياهي در زندگي من بود زيرا به علت نياز شديد مادي که براي گذران زندگي داشتيم از تفکر و درس دور گشته و به کشاورزي مشغول شدم، زماني که در آنجا بودم احساس مي کردم که عمرم تلف مي شود فقر و تهيدستي روح مرا تيره و تار نموده و ابرهاي درد و رنج بر روي من سايه مي گستراندند، چرا که از درس و تفکر دور بودم، تا اينکه ديده خود را بر وضع زندگيم بستم و شهر تبريز را به مقصد شهر قم ترک گفتم. هنگامي که به اين شهر وارد شدم احساس کردم از آن زندان رنج و درد رهايي يافتم، و خداي منان را شاکرم که دعاي مرا اجابت نمود و در راه علم و آماده سازي رجال دين و تربيت نسل صالح براي خدمت به اسلام و شريعت محمدي صلي الله عليه و آله، توفيق را نصيب من ساخت، و تا کنون روزگارم در اين شهر مقدس که حرم رسول الله است، سپري شده است. البته براي هرکس درطول زندگي به مقتضاي شرايط روزهاي تلخ و شيريني وجود دارد، به خصوص براي من از اين جهت که مدتي از عمر خود را با يتيمي و دوري از دوستان خود گذراندم و با تمام وجود درد يتيمي را لمس کردم و با حوادث دردناکي در طول زندگي خود روبرو شدم ولي خداوند منان مرا از ياد نبرده، لحظه اي به خود وانگذاشت. و همواره با نفحات قدسي اش مرا در لغزشگاههاي خطرناک ياري کرده است و احساس مي کنم که گوئي قدرتي پنهاني مرا به خود جذب نموده و تمام موانع را از سر راه من برداشته است.

هنگامي که کودک بودم و درس صرف و نحو را مي آموختم،هيچ رغبتي در خود براي ادامه تحصيل نمي يافتم، چهار سال گذشت و من نمي فهميدم که چه بخوانم، ولي بناگاه آرامش در وجودم پديد آمد که گوئي انسان ديروزي نيستم، و در راه علم و انديشه با جديت و درک کامل پيش مي رفتم، و از آن روز بحمدالله تا آخر روزهاي درس که در حدود هفده سال به طول انجاميد در راه طلب علم و دانش هيچگونه سستي برايم پيش نيامد و تمام رخدادها و لذتها و مرارتهاي زندگي به فراموشي سپرده، و از همه چيز و همه کس بريدم مگر اهل علم و اصحاب فضيلت، و بر نيازهاي روزمره اوليه اکتفا کرده و خود را وقف درس و تعليم و نشر معارف ديني و تربيت طلاب نمودم.بارها شب را تا به صبح مشغول مطالعه بودم و به خصوص در دو فصل بهار و پاييز، و چه بسيار معضلات علمي که در طي مطالعه براي من حل شده است و درس فردا را قبل از اينکه روزش فرا برسد خود مي خواندم تا هنگام رويارويي با استاد هيچ مشکلي براي من باقي نماند.

تأليفات
برخی کتابهايي که در نجف تأليف کردم:
- رسالة في البرهان 2- رسالة في المغالطه 3- رسالة في الأفعال 4- رسالة في الترکيب 5- رسالة في الاعتباريات 6- رسالة في نبوة منامات الإنسان

برخی کتابهايي که در تبريز تأليف کردم:
1- رسالة في إثبات الذات 2- رسالة في الصفات 3- رسالة في الأفعال 4- رسالة في الوسائط بين الله و الإنسان 5- الإنسان في الدنيا 6- الإنسان بعد الدنيا 7- رسالة في الولاية 8- رسالة في النبوة 9- رسالة في أنساب السادات الطباطبائيين في آذربايجان

برخی کتابهايي که در قم تأليف نمودم:
1-الميزان في تفسير القرآن 2-اصول فلسفه و روش رئاليسم. 3-تعليقة علي کفايةالأصول

2003-06-14T23:41:00.000-07:00

عياران‌ تبريز
مشاهير تركهاى ايران: حسن‌ دائي‌ اوغلو «تبريزلي‌ حسن‌ دائي‌»
حبيب‌الله‌ تاباني‌

ايران‌ در طول‌ تاريخ‌ پرفراز و نشيب‌ و قرون‌ پرمبارزه‌و نبردش‌، با چهره‌ها و شخصيتهاي‌ استثنائي‌ و بزرگي‌روبرو شده‌ كه‌ هر يك‌ از آنها يك‌ قهرمان‌، يك‌ دلاور ويك‌ رادمرد و بزرگمردي‌ بوده‌اند كه‌ چون‌ ستاره‌اي‌تابناك‌ بر آسمان‌ حيات‌ اين‌ ملت‌ درخشيده‌اند ولي‌متأسفانه‌ به‌ علت‌ سيستم‌ غلط‌ حكومتي‌ و خانخانگيري‌حاكم‌ بر جامعه‌ در طول‌ تاريخ‌ گذشته‌ هيچگاه‌ اين‌قهرمانان‌ نشان‌ داده‌ نشده‌اند و قهرمانيها و از جان‌گذشتگيهاي‌ آنان‌ در پشت‌ چهره‌هاي‌ حاكم‌ و صاحب‌اختيار زمان‌ خود، رنگ‌ باخته‌ و سايه‌اي‌ نامعلوم‌ به‌ نظررسيده‌اند كه‌ ديگران‌ را براي‌ مشخص‌ كردن‌ آنان‌، حال‌جستجو نبوده‌ و اگر هم‌ براي‌ مدتي‌ كوتاه‌ مطرح‌ شده‌اند،به‌ تدريج‌ از خاطره‌ها محو و در پرده‌هاي‌ ابهام‌ باقي‌مانده‌اند در حاليكه‌ در لابلاي‌ دلها حياتي‌ جاوداني‌داشته‌اند و در تاريكي‌ شبهاي‌ دراز زمستان‌ مادرها ومادربزرگها، شرح‌ حال‌ آنان‌ را در گوش‌ فرزندان‌ اين‌سرزمين‌ بازگو كرده‌ و نهال‌ آن‌ قهرمانيها را، ازكوراوغلوها و بابك‌ها و... حسن‌ دائي‌ اوغلوها را در دل‌آنها نشانده‌اند. داستان‌ «حسن‌ دائي‌ اوغلي‌» آزادمردتبريزي‌ كه‌ سپاه‌ عثماني‌ را به‌ مدت‌ چند روز، خود وچند نفر از دوستانش‌ در پشت‌ دروازه‌هاي‌ تبريزنگاهداشت‌ و اجازه‌ نداد به‌ شهر وارد شوند و در اين‌روزهاي‌ كوتاه‌، صدها نفر از عثمانيان‌ را كشته‌ و از رده‌خارج‌ كردند، از جملة‌ آن‌ دلاورمردان‌ گمنام‌ تاريخ‌ است‌.

مردم‌ تبريز در زمان‌ صفويان‌ صدمات‌ بسياري‌ ازعثمانيان‌، ديدند ولي‌ اين‌ مردم‌ در هر حال‌ مثل‌ هميشه‌براي‌ حفظ‌ شرف‌ و ناموس‌ خود و دفاع‌ از خاك‌ وطن‌ درمقابل‌ عثمانيان‌ از هيچ‌ كوششي‌ كوتاهي‌ نكردند و در آن‌روزها هم‌ كه‌ «شاه‌ طهماسب‌ صفوي‌» هنوز سلطنت‌طولاني‌ و كم‌ فروغ‌ خود را سپري‌ مي‌ساخت‌، با اينكه‌مردم‌ دل‌خوشي‌ از او نداشتند و بقول‌ «وين‌ چنتوآلساندري‌» سفير جمهوري‌ و نيز ]... البته‌ اين‌ مطلب‌درست‌ است‌ كه‌ مردم‌ تبريز به‌ قدر مردم‌ ديگر شهرهاعشق‌ و احترام‌ براي‌ شاه‌ طهماسب‌ قائل‌ نيستند، زيرامي‌گويند: كه‌ شاه‌ آنجا را ترك‌ گفته‌ و به‌ قزوين‌ رفته‌...زيرا ديده‌ است‌ كه‌ چنانكه‌ دلخواه‌ او است‌ در تبريز مورداحترام‌ نيست‌...(1)[، در سال‌ 993 ه.ق‌ آنگاه‌ كه‌ سلطان‌مراد سوم‌ امپراتور عثماني‌ از صلح‌ طولاني‌ (صلح‌ سي‌ساله‌) با ايران‌ خسته‌ شده‌ بود و دنبال‌ بهانه‌ مي‌گشت‌«اوزدمير اوغلو عثمان‌ پاشا» را دستور داد تا رهسپارايران‌ و تبريز گردد و او هم‌ همراه‌ با چهل‌ هزار سپاهي‌متوجه‌ اين‌ شهر شد كه‌ در ضمن‌ راه‌ «چغاله‌ اوغلو» والي‌«وان‌» هم‌ با چندين‌ هزار نفري‌ به‌ او ملحق‌ گرديد. اين‌سپاه‌ خيلي‌ راحت‌ تا دروازه‌هاي‌ تبريز پيش‌ رفتند و درپشت‌ ديواره‌هاي‌ شمال‌ غربي‌ و محله‌ «شام‌ غازان‌ =شنب‌ غازان‌» قرار گرفتند. اين‌ تنها مطلبي‌ است‌ كه‌ دركتابهاي‌ تاريخي‌ از آن‌ درج‌ شده‌ و در بعضي‌ها كه‌ كمي‌هم‌ به‌ شرح‌ بيشتري‌ پرداخته‌اند، مي‌نويسند: پس‌ ازنبردي‌ با سپاهيان‌ ايران‌ سرانجام‌ وارد تبريز شدند.(2)

اما اين‌ چند روزي‌ كه‌ به‌ اصطلاح‌ نبرد مختصري‌ باسپاهيان‌ ايران‌ كردند، روزهاي‌ غرور و افتخار ايرانيان‌ ومخصوصاً تبريزيان‌ بود، روزهائي‌ كه‌ رادمردي‌ بي‌باك‌ وجنگجوئي‌ شجاع‌ همراه‌ با عده‌اي‌ سپاهي‌، كه‌ بايد گفت‌دوستان‌ او بودند، در برابر عثمانيان‌ ايستادند و چون‌سپاهيان‌ ايراني‌ موجود در تبريز عده‌شان‌ بسيار كم‌ بود وآمادگي‌ لازم‌ را نداشتند بنابراين‌، اين‌ عده‌ كم‌ تعدادمي‌بايستي‌ آنقدر در مقابل‌ سپاهيان‌ عثماني‌ بايستند تانيروي‌ كمكي‌ به‌ داد آنها برسند. «خالدپاشا» از زبان‌«سواره‌بيگ‌» يكي‌ از سران‌ عشاير كرد همراه‌ سپاهيان‌عثماني‌ مي‌نويسد: ]... ماها كاملاً بي‌خبر از تعدادسپاهيان‌ حريف‌ خود، بوديم‌ و شرايط‌ طوري‌ بود كه‌تصرف‌ تبريز را انجام‌ شده‌ مي‌دانستيم‌ وقتي‌ پشت‌دروازه‌هاي‌ تبريز رسيديم‌ و بيش‌ از چند كيلومتر با شهرفاصله‌ نداشتيم‌، فرماندهان‌ سپاه‌ نگهبانان‌ را معين‌كردند و بقيه‌ خيلي‌ راحت‌ منتظر فرداي‌ آن‌ شب‌ شديم‌ وخوابيديم‌ تا كار تبريز را تمام‌ كنيم‌!! هنوز ساعتي‌ چندنگذشته‌ بود كه‌ به‌ فرياد سربازان‌ و شيهه‌ اسبان‌ از جاي‌پريديم‌. قيامتي‌ برپاي‌ بود و در تاريكي‌ هيچ‌ چيز معلوم‌نبود و دوست‌ و دشمن‌ قابل‌ شناسائي‌ نبودند. فرماندهان‌سپاه‌ عثماني‌ خود را عقب‌ كشيده‌ و بر روي‌ تپه‌هاي‌ كم‌ارتفاع‌ اطراف‌ تبريز قرارگاهي‌ براي‌ خود بوجود آوردندو تا صبحگاهان‌ چكاچك‌ شمشير و صفير تيرها و...صحنة‌ كارزار را پر كرده‌ بود و چون‌ هوا روشن‌ شد معلوم‌گرديد كه‌ به‌ ما شبيخون‌ زده‌اند و بيشتر تلفات‌ ما هم‌توسط‌ افراد خودي‌ حاصل‌ شده‌ است‌. با اينكه‌ يكي‌ ازايرانيان‌ را اسير كرده‌ و حرفهائي‌ از او كشيده‌ بودند، اما،فقط‌ نام‌ فرمانده‌ آن‌ عمليات‌ را گفته‌ و از تعداد افراددشمن‌ حرفي‌ نزده‌ بود. نام‌ فرمانده‌ غافلگير كنندگان‌ ما«حسن‌ دائي‌ اوغلو» شناسائي‌ شد.(3)در بامدادان‌ روز بعد مردم‌ تبريز كه‌ چشم‌ به‌ راه‌سپاهيان‌ دولتي‌ بودند تا آنها را در برابر دشمن‌ محافظت‌كنند باز هم‌ در گروههاي‌ كوچك‌ در برابر سپاهيان‌ عظيم‌عثماني‌ سنگير گرفتند تا با حركات‌ ايزائي‌ و سرگرم‌ كردن‌آنها بتوانند ساعاتي‌ جلوي‌ آنها را، از حمله‌ و ورود به‌تبريز بگيرند زيرا تا آخرين‌ لحظه‌ اميدوار به‌ رسيدن‌نيروي‌ قزلباش‌ بودند.

«حسن‌ دائي‌ اوغلو فرزند عباس‌ نانوا» و از يك‌خانواده‌ كثيرالاولاد تبريزي‌ بود و از مدتها قبل‌ درتبريز، در جزو نيروهاي‌ انتظامي‌ «داروغه‌هاي‌» شهرخدمت‌ مي‌كرد و اين‌ بود كه‌ اغلب‌ او را «حسن‌ داروغه‌»هم‌ مي‌گفتند. در اين‌ هنگام‌ هم‌ وقتي‌ از جنايتها و فجايع‌سپاهيان‌ عثماني‌، در حركت‌ به‌ سوي‌ تبريز، توسط‌فراريان‌ شهرها و قصبات‌ سر راه‌ سپاهيان‌ عثماني‌، اطلاع‌يافت‌، روي‌ شجاعت‌ ذاتي‌ و غيرت‌ و حميتي‌ كه‌ داشت‌،عده‌اي‌ از ياران‌ و همراهان‌ را به‌ دور خود جمع‌ كرد و بعداز بحث‌ و مذاكره‌اي‌ چند تصميم‌ گرفتند تا رسيدن‌نيروهاي‌ دولتي‌ و قواي‌ كمكي‌، دست‌ به‌ مقابله‌ و مبارزه‌بر عليه‌ عثمانيان‌ بزنند تا بدين‌ گونه‌ هرچه‌ بيشتربتوانند ضمن‌ معطل‌ كردن‌ آنان‌، زمينه‌ را براي‌ محافظت‌بيشتر مردم‌ تبريز فراهم‌ آوردند. «خالدپاشا» باز هم‌مي‌نويسد ]... دو روز تمام‌ نيروهاي‌ عظيم‌ عثماني‌ كه‌ ازضعف‌ شهر تبريز آگاه‌ شده‌ بودند و مي‌خواستند كارتبريز را يكسره‌ كنند بر اثر حركات‌ چابكسوران‌ «حسن‌دائي‌ اوغلو» كه‌ در جهتهاي‌ مختلف‌ پراكنده‌ شده‌ و كمين‌كرده‌ بودند و هر از گاهي‌ بي‌باكانه‌ بر سپاهيان‌ عثماني‌ كه‌با خيال‌ آسوده‌ از اينكه‌ نيروئي‌ در شهر تبريز وجودندارد تا جلو آنها را بگيرد، مي‌زدند و در اين‌ حملات‌حساب‌ شده‌ و جانبازانه‌ چنان‌ مي‌جنگيدند كه‌ عثمانيهارا وادار به‌ جبهه‌گيري‌ و ايستادن‌ در مقابل‌ خودمي‌ساختند و با اين‌ حملات‌ و يورشهاي‌ غافلگيرانه‌، كه‌چندين‌ بار صورت‌ گرفت‌، توانستند دشمن‌ را ازپيشروي‌ باز دارند و اينها تا آخرين‌ نفر و آخرين‌ نفس‌مي‌جنگيدند و...(4)[.

«حسن‌ دائي‌ اوغلو» بعد از آنكه‌ تا آخرين‌ حد امكان‌كوشيد و جنگيد با عدة‌ معدودي‌ از افرادش‌ كه‌ برايش‌باقي‌ مانده‌ بود، خود را به‌ داخل‌ شهر تبريز انداختند و تاساعتي‌ چند با سپاهيان‌ عثماني‌ كه‌ وارد شهر شده‌ بودندخانه‌ به‌ خانه‌ به‌ نبرد پرداختند اما... اين‌ مبارزة‌ نابرابرچقدر مي‌توانست‌ دوام‌ داشته‌ باشد؟ سرانجام‌ در آخرين‌لحظه‌ كه‌ تمام‌ همراهان‌ مبارز اين‌ دلاور مرد بزرگ‌تبريزي‌ از پاي‌ درآمده‌ و خود تنها مي‌جنگيد سپاهيان‌عثماني‌ توانستند او را اسير سازند و پيش‌ «چغاله‌اوغلو» بياورند، خالد پاشا مي‌نويسد ]... چغاله‌ اوغلوكه‌ از شجاعت‌ و بي‌باكي‌ اين‌ جنگجوي‌ تبريزي‌، متحيرشده‌ و طبق‌ عادت‌ تمام‌ انسانهاي‌ شجاع‌ از وي‌ خوشش‌آمده‌ بود، كوشيد «حسن‌ دائي‌ اوغلو» را با خود همراه‌سازد و وعده‌هاي‌ زيادي‌ هم‌ به‌ او داد ولي‌... بالاخره‌چون‌ از همراهي‌ «حسن‌ دائي‌» نااميد گرديد دستور داد تاذره‌ ذره‌ با بريدن‌ زبان‌ و گوش‌ و... جان‌ او رابگيرند...(5)[ و سرانجام‌ اين‌ دلاور تبريزي‌ راهي‌ را كه‌در پيش‌ گرفته‌ بود و آن‌ هم‌ راه‌ فداكاري‌ و جانبازي‌ درراه‌ وطن‌ و هموطنانش‌ بود، اسير و با شرح‌ دلاوريهاي‌ اوتوسط‌ دشمنانش‌ نامي‌ جاودانه‌ يافت‌...

پاورقي‌

1ـ سفرنامه‌هاي‌ ونيزيان‌ در ايران‌ ترجمة‌ منوچهر اميري‌ صفحه‌445.
2ـ تاريخ‌ تبريز نوشته‌ ولادمير مينورسكي‌ ترجمه‌ عبدالعلي‌كارنگ‌ صفحه‌ 3-52.
3ـ اكراد در منگنه‌ جنگهاي‌ ايران‌ و عثماني‌ نوشتة‌ حسين‌خالدپاشا ترجمة‌ متن‌ كردي‌ از راقم‌ چاپ‌ هولر = اربيل‌ صفحه‌275.
4ـ پيشين‌، اين‌ كتاب‌ توسط‌ آقاي‌ محمدصالحي‌ در اختيارنگارنده‌ گذاشته‌ شد كه‌ اينجا لازم‌ است‌ سپاس‌ خود را از ايشان‌اعلام‌ دارم‌.
5ـ همان‌، ص‌ 275

مشاهير تركهاى ايران: صفر قهرمانيان

صفر قهرمانيان، باسابقه‌ترين زنداني سياسي ايران و قديمي‌ترين زنداني سياسي جهان، صبح يكشنبه 19 آبان ماه در بـيـمـارستان « ايرانــمـهـر » تهران زندگي را بدورد گفت. صــفــرخــان صبح روز جـمـعـه به بيـمارسـتـان انتـقال يـافـته بــود و وضـع سـلامـتـي وخـيـمـي داشـت. وی، هنگام مرگ 81 سال داشت و بيش از سي سال از عمر خود را در زندان هاي محمدرضا پهلوي گذراند. جوانسال بود كه مبارزه عليه ستم ارباب رعيتي را آغا‎ز كرد و اندك زماني بعد به صفوف مبارزان دمكرات آذربايجان پيوست. با شكست دمكرات ها در آذربايجان ، از خانه و كاشانه آواره و سرانجام در سال 1327 در اروميه بازداشت شد. 30 سال زندان كشيد و سپس توسط قيام ملت و با افتخار تمام آزادي خـود رابـازيــافـت. صفرخان درتمام 30 سال زندان ،‌در برابر قدرت و حكومت و زورگويان، نمونه مقاومت و عزت و غرور و در برابر همبندان و ديگر مبارزان با هر گرايش و سليقه اي ، نمونه‌ي خلق و خوي انسانـي و دوستي و محبــت بــود.


حسن يوسفي اشكوري، اكبر گنجي، علي افشاري، عمادالدين باقي و ناصر زرافشان به خاطر درگذشت صفر قهرماني پيام تـســـليت فـرستـــادنـــد فريبرز رييس‌دانا از دوستان قهرمانيان نيز با اشاره به سوابق وي گفت: زنده‌ياد صفر قهرمانيان در ميان يارانش به صفرخان اشتهار داشت و اين «خان» نشان‌دهنده‌ي تعلق شخصيت او به توده‌هاي مردم است و به معني علامت متداول خان نيست. وي خاطرنشان كرد: صفرخان مبارزه عليه ستم و خودكامگي و ظلم و جور و بهره‌كشي اربابان را در روستاهاي اطراف مراغه و عجب‌شير آغاز كرد و به دليل حساسيت‌ها ويژه و آشنايي با جنبش‌هاي انقلابي و يادگارهاي جنبش مشروطه از دهه‌ي ‌٢٠ خورشيدي وارد مبارزه‌ي سياسي عليه ظلم و جور اربابان شد. رييس‌دانا گفت: صفر قهرمانيان در كركوك بازداشت شد و به زندان رژيم جبار عراق گرفتار آمد و پس از مدتي تحمل زندان به ايران پس فرستاده شد. او توانست مدتي از چنگال ماموران بگريزد و در شهرستان‌هاي ديگر آذربايجان به فعاليت‌هاي مبارزاتي خود به صورت مخفي ادامه دهد. صفر قهرمانيان در آن زمان هنوز ‌٣٠ سال نيز نداشت. وي افزود: تمامي زندانيان كه از سال ‌٤٢ به زندان رفته‌اند نام او را به عنوان يك شخصيت فرهيخته و رهبر معنوي خود پذيرفته بودند. رييس‌دانا در ادامه اظهار كرد: وقتي صفرخان در آستانه‌ي بهمن ‌٥٧ از زندان آزاد شد بر دوش و بازوان توانا و مستحكم مردم قدردان، شريف و آزاده‌ي ايران به سمت منزلش رهسپار شد. ايشان در هنگام آزاد شدن از زندان، شهر تهران را نمي‌شناخت و اصلا بناي چهار طبقه را نديده بود. او تنها مردم را از طريق زندانيان سياسي مي‌شناخت و به آن‌ها عشق مي‌ورزيد.~ وي ادامه داد: صفرخان در طول پس از انقلاب، نه راه درويشي و گوشه‌نشيني و عزلت را پيش گرفت و نه راه شلوغ‌كاري‌هايي كه نــافي ارزش‌هاي مبـارزاتي او بــود. وي تاكيد كرد: من تا آخرين لحظه‌ي زندگي صفرخان شاهد بودم كه در برابر تطميع، خواسته‌ها و استفاده‌هاي سياسي و ابزاري، آگاهانه و هوشيارانه و مصممانه «نه» گفت و هوشياري و آگاهي عجيب اين مرد ‌٨٥ ساله كه سال‌ها به بيماري پيشرفته‌ي ريه مبتلا بود و دانش دانشگاهي و كلاسيك نداشت، براي من مايـه‌ شگفتـي بـود. پيكر صفرخان روز چهارشنبه ٢٢ آبان ساعت ٩ صبح از مقابل بيمارستان ايرانمهر تشييع شد.

صفرخان؛ نماد مقاومت مردمى در برابر ستم

بي ترديد تحولاتي كه پس از شهريور ١٣٢٠ در بخش هاي شمال غربي ايران يعني در آذربايجان و زنجان روي داد، صفحاتي تكان دهنده در تاريخ جنبش ترقي خواهانه و انقلابي مردم ايران است. در آن روزگار كه دهقانان در زير بار ستم فئودال ها به جان آمده بودند، بسياري از شرايط براي وقوع يك جنبش دهقاني در آن سامان مهيا بود: بوجود آمدن طبقه اي متوسط و آگاه از دهقانان كم زمين در آن سامان ، ايجاد امكانات ارتباطي بين روستاهاي آن ديار و پيدايش نسبي يك بازار سراسري و ضعف حكومت مركزي پس از سقوط رضاشاه ، از وجود سه پيش شرط قابل ملاحظه براي يك رويداد انقلابي ضدفئودالي خبر مي داد. خاتمه دادن به پرداخت بهره هاي سنگين مالكانه ، تعديل مناسبات ميان مالكان و رعايا و تقسيم زمين بين دهقاناني كه در آن زحمت مي كشند، آرزوي ديرينه ي دهقانان بود. حضور جمعي از روشن فكران هوادار عدالت اجتماعي در آذربايجان و زنجان در حكم جرقه بود در انبار باروت توده هاي دهقان پس آتش انقلاب مشتعل شد و دهقانان انقلابي تحت رهبري فرقه ي دموكرات آذربايجان آهنگ آن كردند كه مقدرات خويش را رقم زنند. مصادره زمين هاي بزرگ مالكان و لغو مالكيت هاي بزرگ ارضي ، اقدامي انقلابي و تاريخي بود كه دهقانان ستم ديده ي آذربايجاني و زنجاني به رهبري آزادي خواهان انقلابي و دموكرات ، به آن دست زده بودند. در كنار آن اقدام تاريخي و به پشتوانه ي همين عمل انقلابي احداث نهادهاي خدماتي و رفاهي مردم چون مدرسه ، درمانگاه ، حمام ، كتاب خانه ، سينما و نيز زيرساخت هاي اقتصادي چون راه سازي و حفر چاه همه از فعاليت هايي بود كه به دست دهقانان و مردم ستمديده و مصمم آذربايجان صورت گرفت. اما طبيعي بود كه خوانين بزرگ مالك و حكومت سرسپرده ي حامي آنها اين اوضاع را برنتابند و سوداي سركوبي بي رحمانه را در سر بپرورانند.

اين ويژگي هميشگي ستم گران حاكم است كه اقدامات انقلابي توده هاي ستمديده را سركوب كنند و همان گونه شد كه آنان خواستند. در نبود يك جنبش سراسري دموكراتيك در تمامي نقاط ايران ، با جان گرفتن تدريجي و جمع آوري قوا توسط حكومت مركزي و اقدامات هماهنگ و پيگيرانه ي خوانيني چون بيگدلي ها، اميرافشارها، ذوالفقاري ها، اسكندري ها و ديگران و نيز با وجود ضعف در رهبري جنبش نوپاي آذربايجان و عقب نشيني قريب بيست هزار نفر نيروهاي مسلح از آن سامان ، مقدمات شكست و سركوبي اين جنبش مهيا شد. در آذربايجان او تجسم آرزوهاي قلبي صدها هزار دهقان ايران را به بهانه ي واهي مبارزه با تجزيه طلبي به خاك و خون كشيد. ده ها هزار دلاور در خون خود غلطيدند. صدهاهزار دهقاني كه در آذربايجان و خمسه مي زيستند ديوار آرزوهاي خود را ويران ديدند. ميليون ها اميد كه در سينه هاي سوخته ي ملت ايران پر مي كشيد، به يـاس مبدل شـد. اما حتي اگر مردم نااميد شوند "قهرمان" مردم حق نااميدشدن ندارد. "قهرمان" مردم آن گوهر بلاگرداني است كه در اوج تحمل درد و رنج و ستم سرشار از اميد و درون وجودش آكنده از "شادي و آزادي " است. همان گونه نيز بود. "قهرمان " مردم در آوارگي و گريز در شهرهاي عراق و سپس در سياه چال هاي اروميه ، تبريز، قصر و برازجان سرشار از اميد بود. بي ترديد مي توان گفت كه "صفر قهرمانيان " يكي از تابناك ترين چهره هاي اميدبخش و قهرمان راستين تاريخ مقاومت مردم ايران است ملت ستم ديده ي ايران و روشن فكران داغديده اي كه ضميرشان را با گوهر تابناك عشق به رهايي و آزادي روشن نگاه داشته اند، ديرگاهي است كه به صلابت كوه وار و مقاومت آهنين "قهرمانان" به خود مي بالند و آن را باز مي جويند. راستي را نياز اين ملت تشنه چه زمان به پايان خواهد رسيد ؟

سال شمار زندگی قهرمان

١٣٠٠:(شمسی( صفر قهرمانيان (صفرخان) در روستاي شيشوان در سه كيلومتري عجب شير، از شهرهاي آذربايجان به دنيا آمد. نام پدرش محمدحسين و نام مادرش گوهرتاج بود.از همان آغاز نوجواني در كنار پدرش به كار كشاورزي پرداخت
١٣٢١: همراه با سه تن از دوستانش ، حيدر آفاقي ، احمد فخري نژاد و اصغر نوري (اين سه تن بعدا اعدام شدند) وارد مبارزه بر ضد فئودال ها و زمين داران بزرگ آذربايجان شد
١٣٢٤: ازدواج با خانم ملوك باقرپور - شانزدهم آبان ، قيام مسلحانه روستائيان شيشوان بر ضد فئودال ها و زمين داران بزرگ. صفرخان در اين قيام شركت فعال داشت و در فرقه ي دموكرات آذربايجان به درجه ي ماژوري (سرواني) رسيده بود
١٣٢٥: هياتي نظامي به ظاهر براي نظارت در امر انتخابات از تهران به آذربايجان رفت. اما ناگهان در روز ٢١ آذر ماه از سوي ارتش شاهنشاهي ، مبارزان و قيام كنندگان بر ضد فئودال ها از چند سو محاصره و به طور وحشيانه اي تار و مار و قتل عام شدند.
١٣٢٥: صفرخان همراه با عده اي از قيام كنندگان متواري و از مرز گذشت و همراه با گروهي به عراق رفت و در آن جا دستگير و زنداني شد.
١٣٢٧: صفرخان از عراق فرار و به ايران آمد و در ١٨اسفندماه توسط ماموران دولتي شناسايي و دستگير شد و در اروميه به زندان افتاد.
١٣٢٨: اول فروردين ، شب عيد ، صـفرخـان در زنــد ا ن ارومـيـه در سلول انـفرادی.
١٣٢٩: تحويل دادن صفرخان به دادگاه نظامي تبريز و صدور قرار عدم صلاحيت از طرف دادستاني تبريز و فرستادن پرونده به مراغه و اعاده پرونـده به تبريز.
١٣٢٩: آذرماه ، محاكمه در دادگاه نظامي لشكر تبريز و صدور حكم اعدام براي صفرخان به جرم قيام مسلحانه براي براندازي نظام شاهنشاهي. برادر او حسن علي قهرمانيان نيز به ده سال زندان محكوم شد. پدر صفرخان نيز مدت دو سال با او در زندان بود
١٣٣٠: روي كار آمدن دولت ملي دكتر محمد مصدق و اعاده پــرونـده صـفـرخان ازدادگـاه نـظامي بـه دادگـسـتـري در اثر شكايت او.
١٣٣١: اعــــــاده پــرونـــده به ديــوان عـــالـي كــشـور از اروميه و ارسال پرونده به دادگستـري تبـريـز
١٣٣٢:كودتاي انگليسي - آمريكايي - ارتجاعي ٢٨ مرداد و اعاده پرونده صفرخان به دادگاه نظامي
١٣٣٣:تبديل حكم اعدام به حبس ابد در دادگاه نظامي. صفرخان در اين تاريخ درست شش سال زير اعدام بود.
١٣٣٤:اعتصاب غذا در زندان دژبان تبريز به مدت يك ماه در اعتراض به وضعيت بد زندان. انتقال به اروميه
١٣٣٧:پايان ده ساله ي اول زندان و انتقال از اروميه به تبريز و از تبريز به تهران قصر
١٣٣٧:تبعيد به زندان مخوف برازجان
١٣٤١:درگذشت همسر صفرخـــان ، خانم ملوك باقرپور در يـــكي از بيمارستان هاي تهران در اثر سردرد شديد در حالي كه بيـش از چهل و يك سال از سنش نمي گذشت. او براي ملاقـات با صفرخان ، همراه دخترش مهين به تهران آمده بود تا به برازجان برود.
١٣٤٢:درگذشت مادر صفرخان ، درگذشت پدر صفرخان
١٣٤٦:اولين ملاقات صفرخان با دخترش مهين و نوه ي شش ماهه اش بهروز عباسي و دامادش محسن عباسي
١٣٤٧:انتقال از زندان برازجان به زندان قصر تهران
١٣٥٢:سركوب زندانيان در تهران و چند شهر بزرگ ايران به وسيله گارد ضد شورش و سخت تر شدن شرايط زندان
١٣٥٤:بردن صفرخان به كميتــه ي مشترك براي چندمين بار و فـشـار آوردن بـه او بـراي نـوشـتـن تـقـاضـاي عـفـو و ندامت نامه و خودداري و مقاومت صفرخان
١٣٥٥:بردن صفرخان به كميته ي مشترك براي نوشـتن نامه ي عفو. در آبان ماه اين سال در حدود ٦٠ نفراز زندانيان در تلويزيون با گفتن "سپاس آريامهرا" آزادشدند. اما صفرخان با تمام فشارهايی که به او وارد شد، تن به اين ذلت نداد.
1356:آمدن صليب سرخي ها براي بازديد از زندان هاي ايـران و پنهان كردن صفرخان توسط ساواك. عاقبت در اثر فشار صليب سرخي ها براي بازديد از زندان هاي ايران و پنهان كردن صفرخان توسط ساواك. عاقبت در اثر فشار صليــب سرخــي ها، ساواك ناچـار شـــد، صــليـــب سرخی ها را به ديدن صفرخان ببرند.
١٣٥٧:اعتـــصاب غذا همراه با ديگر زندانيان در اعتراض به كشتار مردم در١٧ شهريور ماه
١٣٥٧:سوم آبان ماه ، مردم درهاي زندان ها را شكستند و صفر قهرمانيــان همراه ديگر زندانيــان سياسـي ، پس از ٣٢ سال از زندان قصر آزاد شد. مردم او را در ميان حلقه هاي گل به خانه دخترش بردند.

2003-06-08T18:48:00.000-07:00

Cavad Hey´et مشاهير تركهاى ايران:

Cavad Hey´et 1925–ci ilde Tebrizde ruhani ailede dünyaya gelmişdir. Böyük alim ve ruhani olan atasi ”Eli Hey´et Meşrute inqilabinin rehberlerinden ve İran edliyyesinin qurucularindan biri olmuşdur.Cavad Hey´et bütün heyatini ve fealiyyetini esas seneti olan cerrahliga, elmi araşdirmalara, milletinin ve xalqinin saglamligini qorumaga, eyni zamanda, xalqinin dilinin ve medeniyyetinin dirçelmesine hesr etmiştir. O , Tibb tehsilini ve esas ixtisasini İstanbul ve Parisde tamamladiqdan sonra, 1952–ci ilde Tehrana qayitmiş ve tebabetle meşqul olmaga başlamişdir.

48 ilden beri cerahiyye sahesinde nezeri ve emeli çalişmalarini davam etdirerek, O 25000–den çox müxtelif cerahiyye emeliyyati aparmiş, İranda açiq ürek cerahiyyesini ilk defe ugurla heyata keçirmiş, 12 il "Daneş–e Pezeshki " adli tibb jurnalinin redaktoru ve naşiri olmuş ve 1963–cü ilden Beynelxalq Cerahiyye cemiyyetinin İran nümayendesi seçilmiş ve 60–den çox Milli ve Beynelxalq Cerahiyye qurultayinda iştirak etmiş, şexsi tecrübelerine ve elmi araşdirmalarina esaslanaraq, maraqli ve derin mezmunlu meruzeler teqdim etmişdir. Elmi–nezeri ve emeli ugurlarina göre, Cavad Hey´et 1982–ci ilde Fransa Cerrahliq Akademiyasinin üzvü seçilmiş ve 8 ilden artiq, Tehranda Azad İslam Universitesinin Cerahiyye Kafedrasina rehberlik etmişdir.

Cavad Hey´et 32 il evvel İranda ilk defe ürek qapaqlarini deyişdirme heyvanlarda ürek deyişdirme, Tehranda ilk defe insanda böyrek deyişdirme emeliyyatini ugurla heyata keçirmiş ve ona göre de Birinci Dereceli ”Emek Ordeni ile teltif olunmuşdur. Cavad Hey´et cerrahiyyeye dair iki cildlik dersliyin ve 100–den artiq elmi meqalenin müelifidir. Onun meqaleleri İran, Fransa ve Amerika tibb jurnallarinda çap edilmişdir. İran İslam İnqilabinin qelebesinden sonra, Cavad Hey´et cerahiyye sahesinde fealiyyetini davam etdirmekle yanaşi, Tehranda "Varliq" dergisini bu güne qeder müntezem şekilde neşr etdirmiş ve Azerbaycan türk dili ve edebiyyatini ve eyni zamanda, İslam marifini silsile meqalelerle yaymaga davam etmiş ve bir neçe hemkari ile beraber bu sahede bir akademiyanin göre işi görmüşdür.

O, ana dili, edebiyyati, tarixi ve folkloru haqqinda 7 cild kitab ve 250–den çox meqale neşr etmişdir. Meqaleleri 5 dilde İran, Azerbaycan, Türkiye, Fransa ve Amerika metbuatinda çap olunmuş ve dörd kitabi Bakida Kiril elifbasi ile neşr edilmişdir. Tehran Azad İslam Universitetinin cerahiyye kafedrasinin müdiri ve Beynelxalq Cerahiyye Cemiyyetinin İran nümayendesi Cavad Hey´et Azerbaycan Elmler Akademiyasinin, Yaziçilar ittifaqinin, Cerrahlar Cemiyyeti ve Ziyalilar Birliyinin fexri üzvü ve Azerbaycan Universitetinin fexri doktoru ve professorudur. Doktor, Cavad Hey´ete 4il evvel İstanbul Universitetinin tibb fakultesi terefinden 50 illik elmi xidmetlerine göre qizil diplom ve edebiyyat fakultesi terefinden Türkoloji sahesinde çalişmalari ve eserlerine göre fexri doktor adi verildi. 1996–ci ilde Azerbaycan Elmler Akademiyasi ve Universitetler terefinden onun 70 yaş yubileyi tenteneli şekilde qeyd edildi. Doktor, Cavad Hey´et indi de Tehranda Azad İslam Universitetinin Cerrahi Professorudur.

M.e. Ferzane مشاهير تركهاى ايران:

M.e. Ferzane 1923–ci ilde Tebrizde bir emekçi ailesinde dogulmuş ve çox körpe yaşlarindan dersden ve kitabdan baş açmayan amma sinesi söz xezinesi olan ve yüzlerle layla, oxşama, bayati, nagil, qoşma, bilmece ve dastan bilen anasindan zengin folklor ve el edebiyyatimizin tükenmez söz xezinesi ile tanimiş olmuşdur. M.e. Ferzanenin mektebde oxudugu iller Azerbaycan da ana dilinde ders vermek ve bu dilde yazib–oxumaq ve hetta danişmaq yasaq olsada o, aile ocaginda canina yayildigi Azerbaycan xalq edebiyyati nümuneleri heç zaman unudmamiş, ve ömür boyu edebiyyatin qaygisi ile yaşamişdir. M.e Ferzane 1943–ci ilde aile yaşayişina yardim etmek üçün Tebrizde Terbiyet kitabxanasinda işe alinir, ve ilk de’fe olaraq orada ara-sira Azeri türkcesinde kitablarla taniş olur. Aile ocagi onun ilk mektebi halda kitabxanada olan bu tek-bir kitablar onun ikinci mektebi olur. Bu illerde Irani müttefiq qoşunlari terefinden işgal edilmesi ile ana dilinde yazmaq imkani yaraninca Ferzane qelem tecrübelerini bu dilde göstermeye çalişir.

Onun azeri türkcesinde ilk meqaleleri "divane lügate türk de işlenen deyimler" ve "Füzuliye bir baxiş" ünvaniyle Tebrizde çixan "veten yolunda" ruznamesinde yayilir. 1945–1946–ci illerde Azerbaycanda milli demokratik herekatin güclenmesi ve ana dilimizin resmileşmesiyle M.e. Ferzanenin Azerbaycan milli dastanlari ve "Azerbaycan xalq edebiyyati adli" ardicil yazilari o günkü metbuatda xüsusi ile Azerbaycan ruznamesinde yayilmaya başlayir. Hemin illerde Ustda Ferzaneni bir öyredici ve pedaqoq kimi Azerbaycanin ilk mekteblerinde ana dilini menimseyib, ögretmekde ve ders kitablari yazmaqda müeyyen yardimi olur. 1946–ci ilde Azezrbaycan da yaranan milli demokratik herekat devrildikden sonra M.e.Ferzane Azerbaycan me’selesine aid yazilarini fars dilinde yazmaga başlir. Bu sirada onun böyük Azerbaycan şairi Nizamiye Gencevi haqqinda yazdigi ardicil meqalelerden elave bir çox keskin kitab araşdirmalari olmuşdur. Onun bu illerde devam eden dil ve folklor üzerinde araşdirmalari 1946–ci ilde Azerbaycan xalq edebyyatindan bayatilar mecmuesi ve habele Azerbaycan türkcesi qramaerinin esaslari iki cildde olmuşdur. Bu iki kitab Pehlevi hakimiyyeti illerinde daha çap edilmemiş, amcaq 1978–ci ilden sonra bayatilar 8 defe yeni artirilmalarla yayilmiş ve bu cehetden Iranda folklora aid kitablar içerisinde birinci yer qazanmişdir.Azeri türkcesinin qrameri Iranda 4 defe yayilmiş şimal Azerbaycanda elmler akademiyasinda ona elmi re’y verilmiş ve meşhur türkoloq profosor "Dörfer" ve Köln universitesinde bir elmi hadise kimin qiymetlendirmişdir.

Hemin illerde M.e. Ferzanenin "şehriyarin Heyder Babaya selam" menzümesine yazdigi araşdirma ve habele şair "Sehendin" Sazimin sözü kitabina yazdigi başlaniş oxucular arasinda böyük ön qazanmişdir. M.e. Ferzanenin iller uzunu sarsilmaz emek ve çalişmalarinin semeresi olan aşagidaki kitab ve mecmuelerden ad çekmek yeterlidir.
1–Azerbaycan dilinin sesli( fönetik) sözlügü ( hele basilmamiş ).
2–Dede Qorqud kitabi ( ön söz, Müqeddeme )
3–şehriyar ve Heyder baba ( mektüblar ve nezireler ).
4–Molla Nesretdin letifeleri ( ön söz, metn ).
5–Azerbaycan el mahnilari ( ön söz, metn ).
6–Azerbaycan el sözleri ( ata sözü, meseller, deyimler ).
7–Azerbaycan xalq edebiyyati ve antolojisi.
8–Bir söz incileri ( Azerbaycan klasik ve müasir tertib edilmiş antoloji 3 cildde )
9– Iller boyu Celil Memmed Qulizade, eziz Nesin, eleviyye Babayeva ve başqa yaziçilarin eserlerinden farscaya çevrilen eserler.
10– Iran amiyane (folklor), teraneleri ve onlarin azeri türkcesine menzüm tercümeleri.
Bunlardan elave M.e. Ferzanenin Varliq dergisiyle yaxin emekdaşligi ve bu derginin yazçilar heyetinden olmasi onun bir sira elmi–bedii, araşdirmalarinin bu derginin sehifelerinde yerleşdirmesiyle sonuclanmişdir. M.e.Ferzane şimali Azerbaycan yaziçilar birliyinin üzvu olmaqla berabaer Azerbaycan dövlet pedaqoji üniversitesinin fexri doktoru ve Azerbaycan yaradiciliq akademisinin fexri profosoru ünvaninin almişdir.

Ustad Mehemmed Teqi Zehtabiمشاهير تركهاى ايران:

Bildiyiniz kimi, alim, akademik ve ömrünü Azerbaycan xalqinin yolunda serf eden professor Mehemmed Teqi Zehtabi keçen ay rehmete getdi. Professor Zehtabinin elmi fealiyyetleri ve Azerbaycan xalqina etdiyi xitmetler üçün yanvarin 28-nde dünyanin her başinda onun qirxinin merasimi ezemetle berpa olunacaq. Professor Zehtabinin elmi ve medeni fealiyyeti Azerbaycan xalqina unudulmali bir faktdir ve onun Azerbaycan xelqine etdiyi xidmet tarix sehifelerinde ebedi şekilde qeyd olunacaqdir. Xususi ile, onun elmi tedqiqati Cenubi Azerbaycan xalqina deyerli bir fealiyyet hesab olunur. Buna göre Azerbaycan xelqi öz eziz evladini heç zaman unudmayacaq. Akademik Zehtabini yaxşi tanitdirmaq üçün onun bioqrafiyasina muraciet edib ve onu Sizlere teqdim edirik. Eşagida qeyd olunan melumat, professor Zehtabinin 1370 (1992) ilde yazdigi Muasir Edebi Azeri Dili (Ses-Serf) kitabinin muqeddemesinden alinmişdir. Bu muqeddeme, onun ana diline ve xelqine derin sevgisi ve duygularini ortaya çixardir. Oxucu olaraq ola biler ki onun muqeddmede yazdigi fikirlerle ve bizlerin arasinda bir sira fikir ve felsefi ferqler olsun. Bu heqiqeti qebul ederek bu muqeddemeni ele orijinal şekilde latin elifbasina çevirib Sizlere teqdim edirik. Ruhu şad olsun. şahyar Daneşgar

Beş- alti yaşlarimda olardim. Menden böyük bacim mehellemizde ki Zehra Beygimin quran öyretdiyi qarişiq qiz-oglan mektebine gederdi. Bacimi görüb men de oxumaq arzulardim. Uzun müddet israrimdan sonra, anam mene, bacimla beraber bu qarişiq mektebe getmeye icaze verdi. Bir müddet burada elifbani öyrendim ve o zaman her yerde bol tapilan Esli Kerem, Xavername, Alp Erselan, Huseyin Kürd şebusteri, ve sayir ana dilimizde olan nagil kitablarini revan ve süretle oxumaga başladim. Buna göre de, qiş geceleri nenem, anam, emmelerim (bibilerim), bacilarim, qohum-qonşu xanimlar bizde kürsü başina yigişar ve meni kürsü üstüne çixardaq türkce nagil kitablarini oxutdurardilar. Bunu da deyim ki, kitab oxudugum geceni şemşinsiz buraxmazdim. Menasini yaxşi başa düşmesem de, kitablari revan oxuyardim ve hami razi qalardi. Sonra Mirza Ibrahimin mektebi ve şebüsterin Gülşen-i Raz, adli dövleti ibtidai medresesine gedib farsca öyrendikde, ana dilimizde oxumagi tamamile unutdum. Sonralar Tebrizde orta mekteb ve danişserani (müellimlik kolleci) oxuyan zamanlar, fars dili ile beraber fransa ve erab dillerini de var qüvvemle öyrenmeye çalişdimsa da, ana dilimi de öyrenmek ve bu dilde oxumaq fikrimden bele keçmezdi. Bu hali tebii bilirdim. Axi bütün ictimai şerait, muhit ve dövlet orqanlari onun eleyhine (qarşisina) yönelmiş idi ve mekteblerde türkce danişani cerime edirdiler.

1320-ci (miladin 1940)il idi. Rza şahin diktatorlugu qovuq kimi partladi. Muttefiq ordularinin Irani tutmasindan iki hefte keçmirdi ki Tebrizde karikatorlu ve olduqca mezeli Azerbaycan qezeti yayinlamaga başladi. Agir şeraitinde taza muasir fikirlerle taniş olmadiqdan, bu ruznameni (qezeti) böyük hevesle oxudum ve onda şer de yazdim, ancaq fars dilinde. Buna baxmayaraq ikinci defe olaraq, öyrendim. Mehdudluq perdesi gözümden götürüldü. 1324-ci (miladin 1944 il) geldi. Azerbaycan qezeti yene de neşr olmaga başladi. Bu qezetle tanişliq meni ayrilmaz şekilde ana dilime bagladi. Ana dilimde yazmaga başladim. Bu dövrden ana dilimi elmi cehetden öyrenmek üreyimde muhum hedef ve arzularimdan birine çevirildi. Ana dilimi sevdim, derinleşdim ve derinleşdikce onu daha artiq sevdim.

Danişqaha (universitete) girib ana dilimi elmi cehetden öyrenmek üçün o zaman movcud olan bütün qapilari döydüm, can atip çabaladimsa da, hamisi üzüme bagli oldu. Bu hedefe çatmaq üçün Baki diye qaçaq şureviye (sovet ölkesine) getdim. Lakin orada da danişqah evezine, muhakime olunaraq, Sibrya işlemeye gönderildim. Iki il sonra Sibirden Tacikistanin paytaxti Duşenbe şehrine gönderildim. Burada öyrendim ki, şurevide danişqaha girmek üçün orta mekteb diplomu lazimdir. Menim ise iki orta mekteb diplomumdan müellimlik kolleci ve Firdosi Orta Mekteb, heç birisini özümle getire bilmemişdim. Bir burada axşam mektebinde oxuyub diplom alacaq, onu bir erize ile, Baki danişqahina gönderdim. Iki hefte sonra oradan müsbet cevab aldiqda, kitablarimi yigişdirib Bakida oxumaga getdim ve yataqxanada yerleşdim. Hele oxu ilinden on gün keçmemişdi, dersler tamam yoluna düşmemişdi. Yataqxanada yaşadigm dörd neferlik otaqda, öz komoduma herne qoyurdumsa yox olurdu. Bele günlerin birinde yataqxana mesulu yanima gelib adimi soruşduqdan sonra: Seni danişqahin reyisi çagirir, dedi Get gör ne deyir. Eşitmişdim ki Baki danişqahinin reyisi böyük bir şemist(ximist) muxtere akademik Nexçuvanli Yusuf Mehemmed Eliyev idi. O ikinci dünya muharibesi dövründe şimi elmi sahede ki, taza ixtiralari ile Sovet ordularini qetii meglubiyyetden nicat vermişdi. Reyisin otagina getdim. Katibesi adimi xeber alib, içeri girdi ve qaydaraq: Buyurun diye, meni içeri buraxdi. Içeri girib, salam verdikde, öz mizi dalinda oturmuş akademik Yusuf Mehemmed Eliyev ve harali oldugumu soruşduqdan sonra: Hansi riştede (elmi sahede) oxumaq isteyirsen? diye, soruşdu.

Azerbaycan dil ve edebiyyati bölümünde, diye, cevab verdikde, reyis qabaginda olan diploma işare ederek: Bele yaxşi qeymetlerle (numrelerle) niye orada oxuyursan, gel şimi bölümünde oxu, dedi. Hörmetli akademik, menim xelqimin ehtiyaci hele bunadir, diye, cevab verdim. Bu sözlerimi eşiden danişqah reysi akademik ilan vurmuş kimi dik yerinden qalxib geldi ve menimle semimi ve möhkem el vererek: Sene muveffeqiyyet arzulayiram, diyerek meni yola saldi. Dersden sonra yataqxanaya qayidib, öz dörd neferlik otagima getmek istedikde yataqxana mesulu bir neferlik bir otaq mene gösterek: Siz bu otaqda yaşayacaqsiniz, dedi. Beş il Baki danişqahinda oxudugum iller, Muxtarov küçesine yaxin bu yataqxananin tam qapisinin üstünde yerleşen bu kiçik otaqda yaşadim. Hemin bu sakit kiçik otaqda akademik şir Eliyev, Professor Muxtar Huseyinzade, Aqamli, Seyidov, Hadi müellim, Nesir müellim kimi dilimizin böyük mutexessislerinin muhazireleri ve eselerinden ana dilimi, akademik Hamid Arazli, Professor Ali Sultanli, Mehemmed Huseyin Tehmasib, Feyzullah Qasimzade, Cefer Xendan, Mehemmed Cefer Ceferov, Abbas cananov, Bextiyar Vehabzade ve ...den dogma edebiyyatimi öyrendim. Olu tanri onlarin heyatda olanlarina uzun ömür versin ve heyatla vidalaşanlarina qeni-qeni rehmet etsin.

Baki danişqahini qurtarmaga yarim il qalandan hemin danişqahin şerqşünasliq danişkedesinde (fakultesinde) ereb dili ve edebiyyatini tedris etmeye ve ele bu günlerden ana dilim barede elde etdiyim bilgi xelqime çatdirmaq heqqinde fikirleşmeye başlamişdim. Axi ona ehtiyac var idi. Bu hedefe çatmaq üçün xelqime qovuşmali idim. Xelqime qovuşmaq üçün ise evvela özüm Sovet birliyinin demir divarini yarayib oradan çixmali ve ikincisi quldur şah rejimini zaman devrilitmeli idi. Ebdulkerim Qasim Iraqda işi ele alan günden Iraqa gedib, penahende (qaçqin) olmaq üçün iqdam etdim ve on iki il Baki-Moskova arasinda bu iş üçün teyyare ile gel-get etdim ve nehayet miladi ilin 1971-nde (1350) muveffeq olaraq, Bagdada gedib oranin danişqahinda fars dili ve qedim türk dillerini tedris etmeye başladim. Bagdada heyatimin evvelerinden Kerkük,Tuz, Xurmatu, Daquq, Telefer, Mendeli, Altin Kopru, ve... şeherleri ve menteqelerinde yaşayan bir milyondan çox Azerilerin edib ve şairleri ve xelqi ile yaxindan taniş oldum. Bunlar özlerini Türkmen, adlandirsalar da, danişiq dilleri temiz azeri dilinin xususi bir lehcesidir, folklorlari da bizimki ile eynidir. Bagdad danişqahinda işlediyim iller her il, ailemle avropaya gederdim. Ilk avropa seferlerimin birinde qerbi Alman ve qerbi Berlinde oldum. Burada yüzlerle Iran Azerbaycanindan olan telebe gencleri ana dillerini öyyrenmek istediklerini bildirek, deyirdirler ki bu iş üçün öyrenmek vesilesi ana dilimizin qayda kitabi yoxdur. Men bele bir kitabin yazmasina söz verdikde, onlar onun Almanda çap etmesini boyunlarina aldilar. Bu kitabi Iran Türkcesinin Serfi adi altinda yazib onlara gönderdim ve onlar onu 1355-nde (1977 miladin) Almanda çap etdiler. Bu kitab islami inqilabinin evvellerinde Tehranda offset şekilde tazadan basildi. Bagdadda bu kitabi yazarken, bezi iraqli Azerilerden ana dillerinin serfini öyrenmek ve yazdigim hemin kitabi iraq Azerileri üçün de çap etdirmeyi çox lazim ve zeruru hesab edirdiler. Buna göre de, onlarin istekerini yerine yetirerek, evimde ana dilimizin serfini onlara tedris etdikden sonra, dikte etdim yazdilar. Iraq Türklerinin öz edebi eserlerinden bu qayda kitabinin misallarini da özüm seçip tekmilleşdirdim. Lakin bu kitabi sonra, şagirdlerimden biri olmuş, Iraq elam nazirliyinde Qism el-Türkmani, şöbesinin reyisi olan şexs öz adina çap etdirdi. O vaxta qeder Iraqin Türkmen kendleri ve şeherleri mekteblerinde Türkmen uşaqlari, beşinci klasa qeder yalniz ana dillerinde oxuyardilar. Onlarin öz ibtidai mektebleri üçün ana dili kitablari var idi. Iraqin vezaret-i elaminde (Tehsil nazirliyi) Qism el-Türkmaninin reyisi olan heman şexs, Türkmen şöbesi muduru adindan, ha bele bütün Iraq Türkmenleri adindan, Iraq dövletinin en ali hökumet orqani olan Miclis-i Qiyad el-Thore, inqilabin rehberliyi meclisine yazdi ki, Iraq Türkmenleri istiyirler ki, Türkmen uşaqlari ibtidai beşinci sinifa qeder ana dillerinde oxumaq evezine tamamile ve yalniz erbce oxusunlar ta bu dili yaxşi öyrensinler. Bu teklif Meclis-i Qiyad el-Thore terefinden tesvib oldu ve o günden Iraqin türk uşaqlari öz ana dillerinde oxumaqdan mehrum oldular. Ereb şovinizmi ve Be’s hizbinin (patiyasi) aleti olan Iraq Türkmenlerinin bu milli düşmeni, Ebulletif Benderoglu idi. şanli islami inqilab qelebe çaldi ve lenete gelmiş quldur seltenet rejimi ebedi olaraq devrildi. Inqilabin qelebesinden bir hefte sonra vetene dönüb, xitmet etmek üçün muveqqeti hökümete muraciet etdim. Müsbet cevab aldiqda, beş ay inqilabin qelebesinden sonra, oxu ili başa çatacaq, vetene qayitdim ve neçe ay sonra Tebriz danişqahinda azeri ve ereb dillerini tedris etmeye başladim. Otuz ilden sonra xelqimin içinde olmaq, Tebriz danişqahinda tedris zemani yüzlerce genc azeri qizlari ve oglanlari ile yaxindan tanişliq neticesinde, xelqimin ana dilimizi ne seviyyede ve derecede qavramaga hazir oldugunu bilmediyim pedaqoji bir vaqeiyyetinin nebzini tapdim ve lems etdim ki xaricde çap etdirdiyim Iran Türkcesinin Serfi, kitabinin dili ve sethi yüksekdir. Buna göre de Tebriz danişqahinda ana dilimizi tedris ederken, tenzim etdiyim polikopileri (kopileri) dil seviyye cehetden sadeleşdirdim. Danişqahlar baglandi, polikopilerde naqis qaldi. Lakin men ana dilimizi öyrenmek üçün bir vesile yaratmaq işime devam etdim ve Tebriz danişiqahinda işleyib Leksikoloji Zeban-i Edebi Muasir Azeri( Muasir Edebi Azeri Dilinin Leksikoloqiyasi) eserini yazdigim zaman, ana dilimizi öyrenmek meqsedile azeri dilinin muracie eden genclerden istifade ederek, Ana Dilimizi öyrenek adli, dilimizin ses bölümü ve serfini ehate eden, olduqca sade, bir kitab yazdim. Bu kitabdan bezi gencler yaralandilar. 1368-ci ilin(1990) evvelerinde Tebriz radiosu idaresinin Azeri (burun merzi/ xarice veriliş) şöbesinden mene muraciet ederek, müasir edebi dilini o şöbede işçilerine tedris edib öyretmeyi teklif etdiler.

Islama ve xelqimin diline xitmet üçün islami hökumetin yaratdigi bu kiçik imkani temennasiz bir böyük memnuniyyetle istiqbal etdim. Burada tedris zamani genc qizlar ve oglanlarin ana dilimizi öyrenmekde gösterdikleri heves ve telebatlarinin yüksekliyi meni Ana dilimizi öyrenek, kitabini müeyyen derecede derinleşdirmeye vadar etdi. Hemin bu tedris cereyaninda tekmileşdirme neticesinde elinizde olan Müasir edebi Azeri Dili (Ses- Serf) kitabi meydana çixdi. Bu kitabin hazir ki şekilde yaranmasinda Tebriz radio idaresi mesullari ve ümumiyetle islami hökumeti mesullarinin xidmeti ve komeyi teşekkür ve imtinana layiqdir. Eziz oxucular bu kitabin telif (yazmasinda) ve tenziminde müellimlerimin muhazireleri, eserleri ve xelqimizin canli danişiq diline ve edebi eserlerine esaslanaraq, onu imkan qeder noqsansiz ve kamil şekilde teqdim etmeye çalişmişam. Lakin hem dil ve onun elmi daimen inkişaf edib ireli gedir, hem de insan cayiz ul-xetadir ve şübhesiz kitabda bezi iradesiz xetalar vardir. Bütün bu hallarda hörmetli oxucularin tezekkür ve gösterişleri islama ve xelqimize xidmet ve muellifin sonsuz teşekkür ve minnetdarligina sebeb olacaqdir. Bu kitabi yazmaqda çekdiyim zehmetleri men adi insani, islami ve milli vezifem, borcum bildiyimden, xelqimin ve xususi ile cevanlarin ondan faydalanaraq ana dillerini öyrenmesini özüm üçün böyük mukafat ve ecr hesab edirem.

1/10/1368 (1990) şebüster